പ്രപഞ്ചം ഒരു അനന്തപ്രക്രിയ- ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആത്മനിഷ്ഠ നിർമാണങ്ങൾ- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സമയത്തിന്റെ പുനർനിർവചനം
മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ച ആദ്യകാലം മുതൽ തന്നെ അവന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ബൗദ്ധിക ഉപകരണങ്ങളിലൊന്നാണ് “സമയം”. നാം ജനിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ ജീവിതത്തെ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്ന മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചാണ് അനുഭവിക്കുകയും മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. ഇന്നലെ കഴിഞ്ഞുപോയതായി, ഇന്ന് യാഥാർത്ഥ്യമായി, നാളെ ഇതുവരെ സംഭവിക്കാത്ത സാധ്യതയായി നാം കരുതുന്നു. നമ്മുടെ ഭാഷയും സംസ്കാരവും ചരിത്രരചനയും മതവിശ്വാസങ്ങളും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പല ശാഖകളും വരെ ഈ രേഖീയ സമയധാരണയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ ആത്മബോധം, വ്യക്തിത്വം, ഓർമ്മ, പദ്ധതിയിടൽ, പ്രതീക്ഷ, ഭയം, ആഗ്രഹം എന്നിവയെല്ലാം ഈ സമയഘടനയുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ ധാരണ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതാണോ, അതോ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയെ തന്നെയാണോ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം ദാർശനികചരിത്രത്തിലുടനീളം ആവർത്തിച്ച് ഉയർന്നിട്ടുണ്ട്. നാം അനുഭവിക്കുന്ന സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു മാനമാണോ? അതോ നിരന്തരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു വിജ്ഞാനഘടന മാത്രമാണോ?
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തിന് ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ പുതിയ ഉത്തരമാണ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. ഈ സമീപനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം സമയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു വസ്തുവല്ല; മറിച്ച് അനന്തമായി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം “ഉണ്ട്” (Being) എന്നതല്ല, “ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു” (Becoming) എന്നതാണ്. അതിനാൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ അനന്തമായ പരിവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ബോധം സൃഷ്ടിച്ച വ്യാഖ്യാനരീതിയാണ്.
ഈ നിലപാട് പരമ്പരാഗത സമയധാരണയെ പൂർണ്ണമായും പുനർപരിശോധിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും പ്രപഞ്ചത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന മൂന്ന് യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളല്ല; അവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ മൂന്ന് വ്യാഖ്യാനരൂപങ്ങളാണ്. പ്രപഞ്ചം സ്വയം ഭൂതത്തിലോ വർത്തമാനത്തിലോ ഭാവിയിലോ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. അത് നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തിന്റെ അനന്തപ്രവാഹമാണ്.
ഈ ദർശനം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസങ്കൽപ്പങ്ങളെ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം, ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ്, ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം, വിവരസിദ്ധാന്തം, ജീവപരിണാമശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ് എന്നിവയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഹെഗൽ “Becoming” എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിച്ചെങ്കിലും, അത് ആത്മാവിന്റെ വികാസമായി അദ്ദേഹം കണ്ടു. മാർക്സ് അതിനെ ഭൗതിക ലോകത്തിന്റെ ചലനനിയമമായി പുനർനിർവചിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പാരമ്പര്യത്തെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇവിടെ Becoming എന്നത് കേവലം സാമൂഹികമോ ചരിത്രപരമോ ആയ പ്രക്രിയയല്ല; ഉപആറ്റകണങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗാലക്സികൾ വരെയും, രാസബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യബോധം വരെയും വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന സർവപ്രപഞ്ചീയ സ്വയംസംഘടനയാണ്.
ഈ സമീപനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ രണ്ട് അടിസ്ഥാനപ്രവണതകളുണ്ട്: **സംയോജകശക്തി (Cohesion)**യും **വിഘടനശക്തി (Decohesion)**യും. സംയോജകശക്തി ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഘടനശക്തി ആ ഘടനകളെ രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ രണ്ട് ശക്തികൾ പരസ്പരം ശത്രുക്കളല്ല; ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരപൂരക ധ്രുവങ്ങളാണ്. ഒന്നില്ലാതെ മറ്റൊന്നിന് അർത്ഥമില്ല. സംയോജനം മാത്രമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുമായിരുന്നു. വിഘടനം മാത്രമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ സ്ഥിരതയുള്ള ഒരു ഘടന പോലും രൂപപ്പെടുമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ അണുവും, ഓരോ ജീവനും, ഓരോ ചിന്തയും, ഓരോ സമൂഹവും ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ താൽക്കാലിക പ്രകടനങ്ങളാണ്.
ഇവിടെ ഒരു നിർണായകമായ ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നു. നാം “സ്ഥിരത” എന്ന് വിളിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ നിരന്തരമായ ചലനത്തിന്റെ പ്രത്യേകരൂപമാണ്. ഒരു മല, ഒരു നക്ഷത്രം, ഒരു ജീവകോശം, ഒരു സംസ്കാരം, ഒരു വ്യക്തിത്വം—ഇവയൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്ഥിരമല്ല. അവ നിരന്തരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്. നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും മസ്തിഷ്കത്തിനും ആ മാറ്റത്തിന്റെ വേഗത നേരിട്ട് അനുഭവിക്കാൻ കഴിയാത്തതിനാലാണ് അവ സ്ഥിരമായി തോന്നുന്നത്.
ഒരു നദിയിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ നദി അതേ നദിയാണെന്ന് തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ നിമിഷവും അതിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ജലം വ്യത്യസ്തമാണ്. ഹെരാക്ലിറ്റസ് പറഞ്ഞതുപോലെ ഒരേ നദിയിൽ രണ്ടാമതൊരിക്കൽ ഇറങ്ങാൻ കഴിയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ കൂടുതൽ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഒരേ മനുഷ്യനും രണ്ടാമതൊരിക്കൽ അതേ മനുഷ്യനല്ല. കാരണം ശരീരത്തിലെ കോശങ്ങൾ മാറുന്നു, മസ്തിഷ്കത്തിലെ സിനാപ്റ്റിക് ബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു, ഓർമ്മകൾ പുനർനിർമിക്കപ്പെടുന്നു, വ്യക്തിത്വം വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ “സ്ഥിരമായ വ്യക്തി” എന്നത് ഒരു പ്രായോഗിക സങ്കൽപ്പമാണ്; യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അത് നിരന്തരമായി സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന വിവരപ്രക്രിയയാണ്.
ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം ഈ ആശയത്തെ ശക്തമായി പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ് കാണിച്ചുതരുന്നത് അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ പോലും ചെറിയ ബില്ല്യാർഡ് പന്തുകളെപ്പോലെ സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്ന വസ്തുക്കളല്ലെന്നതാണ്. അവ സാധ്യതാ തരംഗങ്ങളായും ക്വാണ്ടം ഫീൽഡുകളിലെ ഉത്തേജനങ്ങളായും മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ഇലക്ട്രോൺ പോലും നിർദ്ദിഷ്ടമായ ഒരു പാതയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; സാധ്യതകളുടെ വിതരണമായാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. നിരീക്ഷണവും പരസ്പരപ്രവർത്തനവും നടക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു പ്രത്യേക അവസ്ഥ പ്രകടമാകുന്നത്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ തന്നെ “സ്ഥിരവസ്തു” എന്ന ആശയം പരിമിതമായ ഒന്നായി മാറുന്നു.
ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം സമയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ പരമ്പരാഗത വിശ്വാസങ്ങളെ കൂടുതൽ തകർത്തു. സമയം എല്ലായിടത്തും ഒരേ വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്നില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം തെളിയിച്ചു. ഗുരുത്വാകർഷണവും വേഗതയും അനുസരിച്ച് സമയം നീളുകയും ചുരുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനർത്ഥം പ്രപഞ്ചത്തിനാകെ ബാധകമായ ഒരൊറ്റ സർവസാധാരണ “ഇപ്പോൾ” (Universal Present) എന്നൊന്നില്ല. ഒരാൾക്ക് വർത്തമാനമായിരിക്കുന്നത് മറ്റൊരാൾക്ക് ഭൂതമോ ഭാവിയോ ആയിരിക്കാം. അതിനാൽ വർത്തമാനം പോലും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര ഗുണമല്ല.
ന്യൂറോസയൻസ് ഈ ചിത്രത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. നാം അനുഭവിക്കുന്ന “ഇപ്പോൾ” യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉടനടി അനുഭവിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യമല്ല. പ്രകാശം കണ്ണിലെത്താൻ സമയമെടുക്കുന്നു. ശബ്ദം ചെവിയിലെത്താൻ സമയമെടുക്കുന്നു. നാഡീപ്രേരണകൾ മസ്തിഷ്കത്തിൽ സംസ്കരിക്കപ്പെടാൻ സമയമെടുക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കം വിവിധ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച് ഒരു ഏകീകൃത അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ നാം “ഇപ്പോൾ” എന്ന് അനുഭവിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഏതാനും മില്ലിസെക്കൻഡുകൾ മുമ്പുണ്ടായ സംഭവങ്ങളുടെ പുനർനിർമിത രൂപമാണ്. മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, നാം വർത്തമാനത്തെ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നില്ല; മസ്തിഷ്കം നിർമ്മിച്ച വർത്തമാനത്തെ അനുഭവിക്കുകയാണ്.
ഇത് അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു ദാർശനിക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ബോധം അനുഭവിക്കുന്ന സമയം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് ലഭിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മസ്തിഷ്കം നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു വിവരമാതൃകയാണ്. ജീവൻ നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ അവയെ ക്രമീകരിക്കാനും ഓർമ്മിക്കാനും ഭാവിയെ പ്രവചിക്കാനും പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കാനുമാണ് ഈ മാതൃക രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ സമയം ജീവശാസ്ത്രപരമായും പരിണാമപരമായും വികസിച്ച ഒരു കോഗ്നിറ്റീവ് ഉപകരണമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ നിർവചനം മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്. കാലം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ നാലാമത്തെ മാനമല്ല; സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനങ്ങളെ ബോധം വിവരപരമായി ക്രമീകരിക്കാൻ നിർമ്മിക്കുന്ന ഉദ്ഭവപരമായ വിജ്ഞാനഘടനയാണ്.
ഈ നിർവചനം സമയത്തെ ഒരു ഭൗതികവസ്തുവായി കാണുന്നില്ല; അതുപോലെ അത് വെറും മാനസികഭ്രമമാണെന്നും പറയുന്നില്ല. മറിച്ച് സമയം ഒരു ഉദ്ഭവഗുണം (Emergent Property) ആണെന്ന് ഇത് വാദിക്കുന്നു. പദാർത്ഥത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയും ജീവന്റെ പരിണാമവും നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ വികാസവും ചേർന്നാണ് സമയാനുഭവം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സമയം ഒരേസമയം ഭൗതികപ്രക്രിയകളുടെയും ജീവപരിണാമത്തിന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും സംയുക്തഫലമാണ്.
ഇതോടെ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരുന്നു. സമയം ബോധത്തിന്റെ നിർമ്മിതിയാണെങ്കിൽ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിവയ്ക്ക് എന്താണ് യഥാർത്ഥ അർത്ഥം? അവ കേവലം ഭാഷാപരമായ സൗകര്യങ്ങളാണോ? അതോ അവയ്ക്ക് പ്രപഞ്ചത്തിലെ സംയോജക-വിഘടന പ്രക്രിയകളുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധമുണ്ടോ?
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ സംഭാവന ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരത്തിലാണ്. ഇവിടെ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിവയെ കാലഘട്ടങ്ങളായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച് അവ സംയോജനം, സന്തുലനം, രൂപാന്തരം എന്നീ മൂന്ന് ഡയലക്ടിക്കൽ അവസ്ഥകളുടെ ബോധപരമായ പ്രതിഫലനങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.
മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൊന്നാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് കാലഘട്ടങ്ങളായി വിഭജിച്ച് മനസ്സിലാക്കുക എന്നത്. ജനനം മുതൽ മരണം വരെയുള്ള ജീവിതയാത്രയെ ഈ രേഖീയ സമയഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുകയും വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. കഴിഞ്ഞുപോയ അനുഭവങ്ങളെ ഭൂതമായും, ഇപ്പോൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനെ വർത്തമാനമായും, ഇനിയും സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്ന സാധ്യതകളെ ഭാവിയായും ക്രമീകരിച്ചുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം അനുഭവലോകത്തെ സംഘടിക്കുന്നത്. ഈ കാലവിഭജനം മനുഷ്യഭാഷയിലും സംസ്കാരത്തിലും ചരിത്രരചനയിലും മതവിശ്വാസങ്ങളിലും സാമൂഹികസംഘടനകളിലും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പല ശാഖകളിലും അത്രയധികം ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഘടനയാണെന്ന തോന്നൽ മനുഷ്യനിൽ രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ അനുഭവം യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതാണോ, അതോ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയെ മാത്രമാണോ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത് എന്നതാണ് ഇവിടെ ഉയരുന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ചോദ്യം അതീവ നിർണായകമാണ്. കാരണം പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു രേഖീയ സമയരേഖയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന വസ്തുവായി കാണുന്നതിനുപകരം, നിരന്തരമായി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു അനന്തപ്രക്രിയയായാണ് ഈ സമീപനം കാണുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരിക്കലും നിശ്ചലമായ ഒരു നിമിഷമില്ല; ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അവസാനിച്ച ഒരു അവസ്ഥയുമില്ല; അതുപോലെ തന്നെ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി ആരംഭിച്ച ഒരു അവസ്ഥയുമില്ല. എല്ലാം നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിലാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിങ്ങനെ വേർതിരിച്ച കാലഘട്ടങ്ങളായി കാണുന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവമല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യബോധം ഈ അനന്തമായ മാറ്റപ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കാൻ സ്വീകരിച്ച ഒരു വിജ്ഞാനപരമായ തന്ത്രമാണ്.
ഒരു നദിയെ നോക്കുമ്പോൾ നാം അതിനെ ഒരേ നദിയായി തിരിച്ചറിയുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ആ നദിയിലെ ഓരോ ജലകണവും ഓരോ നിമിഷവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. നദി എന്നത് ഒരു സ്ഥിരവസ്തുവല്ല; നിരന്തരമായി ഒഴുകുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. നദിയുടെ ഐക്യം അതിലെ ജലകണങ്ങളുടെ സ്ഥിരതയിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് അവയുടെ തുടർച്ചയായ പ്രവാഹത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ പ്രപഞ്ചവും ഒരു വസ്തുവല്ല; അത് ഒരു പ്രവാഹമാണ്. നാം ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിങ്ങനെ അതിനെ വിഭജിക്കുന്നത് ഈ പ്രവാഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ബോധത്തിന്റെ സൗകര്യമാണ്; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വഭാവമല്ല.
ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ ഭൂതം എന്നത് എവിടെയെങ്കിലും നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമല്ല. കഴിഞ്ഞുപോയ സംഭവങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏതെങ്കിലും ഭാഗത്ത് സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നില്ല. ഭൂതം എന്നത് മനുഷ്യബോധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന വിവരസംഘടനയാണ്. മസ്തിഷ്കം ഒരു വീഡിയോ ക്യാമറയെപ്പോലെ സംഭവങ്ങളെ രേഖപ്പെടുത്തുന്നില്ല; സംഭവങ്ങളിലെ പ്രധാന വിവരഘടനകളെ മാത്രമാണ് അത് സംരക്ഷിക്കുന്നത്. പിന്നീട് അവയെ ഓർമ്മിക്കുമ്പോൾ ഓരോ തവണയും പുതിയ അനുഭവങ്ങളുടെയും പുതിയ അറിവുകളുടെയും പുതിയ വികാരങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ അവയെ വീണ്ടും പുനർനിർമിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഭൂതം ഒരു സ്ഥിരമായ രേഖയല്ല; നിരന്തരം പുനർനിർമിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വിവരമാതൃകയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ഭൂതം എന്നത് സംയോജകശക്തി സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയ വിവരങ്ങളുടെ ബോധപരമായ പ്രതിഫലനമാണ്. സംയോജനം വിജയകരമായി നിലനിർത്തിയ ഘടനകളാണ് ഓർമ്മയായി നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഭൂതം നമ്മുടെ പിന്നിലല്ല; നമ്മുടെ ഉള്ളിലാണ്.
ഇതുപോലെ തന്നെ ഭാവിയും പ്രപഞ്ചത്തിൽ എവിടെയെങ്കിലും കാത്തിരിക്കുന്ന ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമല്ല. നാളെ എന്നത് ഒരു സ്ഥലമല്ല; ഇതുവരെ രൂപംകൊണ്ടിട്ടില്ലാത്ത സാധ്യതകളുടെ ബോധപരമായ ഭൂപടമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ ഘടനയും നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. ഈ രൂപാന്തരത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത് വിഘടനശക്തിയാണ്. എന്നാൽ വിഘടനം ഇവിടെ നാശത്തിന്റെ പര്യായമല്ല; പുതിയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതകളെ തുറന്നുകൊടുക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാണ്. മനുഷ്യമസ്തിഷ്കം ഈ സാധ്യതകളെ മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്. ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ് കാണിച്ചുതരുന്നത് മനുഷ്യബോധം ഒരു പ്രതികരണയന്ത്രമല്ല, മറിച്ച് ഒരു പ്രവചനയന്ത്രമാണെന്നാണ്. മസ്തിഷ്കം നിരന്തരം ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുകയും അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇപ്പോഴത്തെ അനുഭവങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഭാവി എന്നത് ഇതുവരെ നിലവിൽ വന്നിട്ടില്ലാത്ത ഒരു കാലഘട്ടമല്ല; സാധ്യതകളെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്ഷേപണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് വിഘടനശക്തിയുടെ ബോധപരമായ പ്രതിഫലനമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.
വർത്തമാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണയും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സാധാരണയായി ഭൂതം കഴിഞ്ഞുപോയതും ഭാവി ഇനിയും വന്നിട്ടില്ലാത്തതുമായതിനാൽ വർത്തമാനമാണ് യഥാർത്ഥ സമയം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ന്യൂറോസയൻസ് കാണിച്ചുതരുന്നത് നാം അനുഭവിക്കുന്ന വർത്തമാനം പോലും ഉടനടി അനുഭവിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യമല്ല എന്നാണ്. പ്രകാശം കണ്ണിലെത്താനും ശബ്ദം ചെവിയിലെത്താനും നാഡീസന്ദേശങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിൽ സംസ്കരിക്കപ്പെടാനും സമയമെടുക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കം വിവിധ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്ത സമയങ്ങളിൽ എത്തുന്ന വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച് ഒരു ഏകീകൃത അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ നാം “ഇപ്പോൾ” എന്ന് അനുഭവിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഏതാനും മില്ലിസെക്കൻഡുകൾ മുമ്പുണ്ടായ സംഭവങ്ങളുടെ ബോധപരമായ സംശ്ലേഷണമാണ്. വർത്തമാനം ഒരു ഗണിതബിന്ദുവല്ല; അത് ഒരു സംയോജനപ്രക്രിയയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വർത്തമാനം സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ അനുഭവമാണ്. സംയോജകശക്തി മുൻപ് രൂപപ്പെട്ട ഘടനകളെ നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ വിഘടനശക്തി പുതിയ ഘടനകളിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളും താൽക്കാലികമായി സന്തുലിതമാകുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് വർത്തമാനാനുഭവം രൂപപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ഈ സന്തുലനം ഒരിക്കലും സ്ഥിരമല്ല. അത് ഓരോ നിമിഷവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വർത്തമാനം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരമായി പുതുക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.
ഒരു സംഗീതം കേൾക്കുമ്പോൾ ഓരോ സ്വരവും ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ അനുഭവിക്കുകയാണെങ്കിൽ സംഗീതം ഒരിക്കലും രൂപപ്പെടുകയില്ല. നേരത്തെ കേട്ട സ്വരങ്ങളുടെ ഓർമ്മയും അടുത്ത സ്വരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷയും ഇപ്പോൾ കേൾക്കുന്ന സ്വരവുമായി സംയോജിക്കുമ്പോഴാണ് സംഗീതാനുഭവം ജനിക്കുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ മനുഷ്യബോധത്തിലെ വർത്തമാനവും ഭൂതത്തിന്റെ ഓർമ്മയും ഭാവിയുടെ പ്രതീക്ഷയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സംശ്ലേഷണമാണ്. ഭൂതവും ഭാവിയും ഇല്ലാതെ വർത്തമാനത്തിന് അർത്ഥമില്ല. വർത്തമാനം എന്നത് അവ രണ്ടിനുമിടയിലുള്ള ഒരു അതിർത്തിയല്ല; അവയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഐക്യത്തിന്റെ അനുഭവമാണ്.
ഇതിലൂടെ സമയം എന്ന ആശയത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ നിർവചനം രൂപപ്പെടുന്നു. ഭൂതം എന്നത് സംയോജകശക്തി സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയ വിവരങ്ങളുടെ ബോധപരമായ പുനർനിർമാണമാണ്. ഭാവി എന്നത് വിഘടനശക്തി തുറന്നിടുന്ന സാധ്യതകളുടെ ബോധപരമായ പ്രക്ഷേപണമാണ്. വർത്തമാനം എന്നത് ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ അനുഭവമാണ്. ഈ മൂന്നും ചേർന്നാണ് സമയം എന്ന അനുഭവം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സ്വതന്ത്ര നദിയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ മനുഷ്യബോധം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു വിവരസംഘടനയാണ്.
ഈ നിഗമനം സമയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ പരമ്പരാഗത ചിന്താഗതിയെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഭൂതത്തിൽ നിന്ന് വർത്തമാനത്തിലേക്കും വർത്തമാനത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം രൂപാന്തരപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ അനന്തമായ രൂപാന്തരത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യബോധം അതിനെ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് വിജ്ഞാനഘടനകളായി വിഭജിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ ബോധം നിർമ്മിച്ച ഉദ്ഭവപരമായ ഒരു വിവരസംവിധാനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതാണ് സമയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമേറിയ ദാർശനിക പുനർനിർവചനം.
പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രത്തിലും ദാർശനികചിന്തയിലും സമയം സാധാരണയായി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളിലൊന്നായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഭവങ്ങളിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രമായി, ഒരേ വേഗത്തിൽ, ഒരേ രീതിയിൽ ഒഴുകുന്ന ഒരു നിർപേക്ഷ യാഥാർത്ഥ്യമായിരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ എന്ത് സംഭവിച്ചാലും സമയം അതിന്റെ സ്വന്തം താളത്തിൽ മുന്നോട്ടുപോകുമെന്നാണ് ന്യൂട്ടൻ കരുതിയത്. സമയം ഒരു അദൃശ്യ നദിപോലെ ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; പദാർത്ഥങ്ങളും ഊർജവും ആ നദിയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന യാത്രക്കാരാണ് എന്നായിരുന്നു ആ സങ്കൽപ്പം. നൂറ്റാണ്ടുകളോളം ഈ ആശയം ശാസ്ത്രലോകത്തെ ആധിപത്യം പുലർത്തി. മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിന അനുഭവത്തിനും അത് സ്വാഭാവികമായി തോന്നിയിരുന്നു. സൂര്യോദയവും സൂര്യാസ്തമയവും, ഋതുമാറ്റങ്ങളും, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വളർച്ചയും വാർദ്ധക്യവും എല്ലാം ഒരു രേഖീയ സമയപ്രവാഹത്തിന്റെ തെളിവുകളാണെന്ന് കരുതപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ഈ ധാരണയെ അടിമുടി മാറ്റിമറിച്ചു. സമയം എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെ ഒഴുകുന്നില്ലെന്നും, ഗുരുത്വാകർഷണവും വേഗതയും അനുസരിച്ച് സമയത്തിന്റെ ഗതി വ്യത്യാസപ്പെടുമെന്നും അദ്ദേഹം തെളിയിച്ചു. അതിവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ബഹിരാകാശവാഹനത്തിലെ ഘടികാരവും ഭൂമിയിലെ ഘടികാരവും ഒരേ സമയം അളക്കുകയില്ല. ശക്തമായ ഗുരുത്വാകർഷണമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ സമയം മന്ദഗതിയിലും ഗുരുത്വാകർഷണം കുറവുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ താരതമ്യേന വേഗത്തിലും അനുഭവപ്പെടും. ഇതോടെ “എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമായ ഒരൊറ്റ പ്രപഞ്ചസമയം” എന്ന ആശയം തകർന്നു. സമയം എന്നത് നിരീക്ഷകന്റെ അവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള ഒരു ആപേക്ഷിക പ്രതിഭാസമാണെന്ന് വ്യക്തമായി.
എന്നിരുന്നാലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഐൻസ്റ്റീന്റെ കണ്ടെത്തലുകൾ സമയത്തിന്റെ ആഴമേറിയ പ്രശ്നത്തിന് അന്തിമപരിഹാരമല്ല. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം സമയം ആപേക്ഷികമാണെന്ന് തെളിയിച്ചെങ്കിലും, സമയം ഇപ്പോഴും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനമാനമാണെന്ന ധാരണ നിലനിർത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിലും ഒരു പടി മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. ഇവിടെ ചോദ്യം “സമയം എങ്ങനെ ഒഴുകുന്നു?” എന്നതല്ല; മറിച്ച് “സമയം എന്നൊന്ന് സ്വതന്ത്രമായി ഉണ്ടോ?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിന് നൽകുന്ന ഉത്തരം വിപ്ലവകരമാണ്. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു മാനമല്ല; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ നിരന്തരമായ രൂപാന്തരങ്ങളെ ബോധം ക്രമീകരിച്ച് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവപരമായ വിജ്ഞാനഘടനയാണ്.
ഈ ആശയം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നത് ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിന്റെ കണ്ടെത്തലുകളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോഴാണ്. ക്വാണ്ടം ലോകത്തിൽ ഒരു കണം പോലും പൂർണ്ണമായും നിശ്ചലമല്ല. കണങ്ങൾ സാധ്യതകളുടെ രൂപത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അവ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും പുനഃസംഘടനകളിലൂടെയും കടന്നുപോകുന്നു. അവിടെ “ആദ്യം സംഭവിച്ചത്”, “പിന്നീട് സംഭവിച്ചത്” എന്ന രേഖീയക്രമം പലപ്പോഴും അപ്രസക്തമാകുന്നു. ക്വാണ്ടം എന്റാംഗിൾമെന്റ് പോലുള്ള പ്രതിഭാസങ്ങൾ പ്രാദേശിക സമയക്രമത്തെ പോലും വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ സമയക്രമം എന്നത് നമ്മൾ കരുതുന്നതുപോലെ ലളിതമായ ഒന്നല്ല എന്നതാണ്.
ഈ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു വിശാലമായ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യം സമയം അല്ല; പരിവർത്തനമാണ്. മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നതിനാലല്ല സമയം ഉണ്ടാകുന്നത്; മറിച്ച് മാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ബോധം സമയം എന്ന ആശയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമയം കാരണം അല്ല; ഫലമാണ്. പ്രാഥമിക യാഥാർത്ഥ്യം പരിവർത്തനമാണ്; ദ്വിതീയ യാഥാർത്ഥ്യം സമയമാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും പരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. സംയോജകശക്തി ഘടനകളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. ആറ്റങ്ങൾ ചേർന്ന് തന്മാത്രകളാകുന്നു. തന്മാത്രകൾ ചേർന്ന് കോശങ്ങളാകുന്നു. കോശങ്ങൾ ചേർന്ന് ബഹുകോശജീവികളാകുന്നു. വ്യക്തികൾ ചേർന്ന് സമൂഹങ്ങളാകുന്നു. സമൂഹങ്ങൾ ചേർന്ന് നാഗരികതകളാകുന്നു. ഈ സംയോജനപ്രക്രിയകളില്ലാതെ പ്രപഞ്ചത്തിൽ യാതൊരു സംഘടിത ഘടനയും നിലനിൽക്കുമായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ അതേസമയം വിഘടനശക്തി ഈ ഘടനകളെ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു, ജ്വലിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ സൂപ്പർനോവകളായി പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നു. ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു, വളരുന്നു, പ്രായമാകുന്നു, മരിക്കുന്നു. ഭാഷകൾ മാറുന്നു, സംസ്കാരങ്ങൾ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു, ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തങ്ങൾ പോലും പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല; ഒരേ പ്രപഞ്ചപ്രക്രിയയുടെ രണ്ട് അനിവാര്യധ്രുവങ്ങളാണ്.
ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനമാണ് മനുഷ്യബോധത്തിൽ സമയാനുഭവമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സംയോജകശക്തി സൃഷ്ടിച്ച സ്ഥിരതയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളെയാണ് ബോധം “ഭൂതം” എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. വിഘടനശക്തി തുറന്നിടുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളെയാണ് “ഭാവി” എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇവ രണ്ടിനുമിടയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തെയാണ് “വർത്തമാനം” എന്ന് അനുഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒഴുകുന്ന ഒന്നല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ ബോധപരമായ വിവർത്തനമാണ്.
ഈ ആശയത്തിന് വിവരസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിലും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിവരം ഒരിക്കലും നിശ്ചലമല്ല. അത് നിരന്തരമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും സംപ്രേഷണം ചെയ്യപ്പെടുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീവപരിണാമം വിവരത്തിന്റെ പരിണാമമാണ്. ജീനുകൾ വിവരമാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീശൃംഖലകൾ വിവരമാണ്. ഭാഷ വിവരമാണ്. സംസ്കാരം വിവരമാണ്. ശാസ്ത്രം വിവരമാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു വിവരപ്രക്രിയയായി കാണാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ സമയം ആ വിവരപ്രവാഹത്തെ ക്രമീകരിക്കാൻ ബോധം നിർമ്മിച്ച ഒരു മാപ്പ് മാത്രമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും.
ഒരു പുസ്തകം വായിക്കുന്ന വായനക്കാരനെ പരിഗണിക്കാം. ആദ്യപേജും അവസാനപേജും ഒരേസമയം പുസ്തകത്തിൽ നിലവിലുണ്ട്. എന്നാൽ വായനക്കാരന്റെ ബോധം അവയെ ഒന്നൊന്നായി വായിച്ചാണ് അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയും. ബോധം അതിനെ രേഖീയമായി അനുഭവിക്കുന്നതിനാലാണ് ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്ന വിഭജനം രൂപപ്പെടുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിന് ആ വിഭജനം ആവശ്യമില്ല; അത് ബോധത്തിനാണ് ആവശ്യമായിരിക്കുന്നത്.
ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വബോധവും പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ സമയത്തിനെതിരെ മത്സരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിയല്ല. സമയം തീരുന്നതിന് മുമ്പ് എന്തെങ്കിലും നേടിയെടുക്കേണ്ട ഒരു യാത്രക്കാരനും അല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനപ്രക്രിയയിലെ ഒരു താൽക്കാലിക സംയോജനമാണ്. അവന്റെ ശരീരം നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയാണ്. അവന്റെ ബോധം കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. അവന്റെ ചിന്തകൾ സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ സമയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തിന്റെ ഒരു നിമിഷപ്രകടനമായി നിലകൊള്ളുകയാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതവീക്ഷണത്തെയും അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റുന്നു. ജീവിതം ഭൂതകാലത്തെ പിടിച്ചുനിർത്താനുള്ള ശ്രമമല്ല, ഭാവിയെ കീഴടക്കാനുള്ള മത്സരവുമല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുന്ന പ്രക്രിയയാണ് ജീവിതം. ഭൂതത്തെ ഓർമ്മിക്കാം, പക്ഷേ അതിന്റെ തടവുകാരനാകരുത്. ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പദ്ധതിയിടാം, പക്ഷേ അതിന്റെ ആശങ്കയിൽ ജീവിക്കരുത്. വർത്തമാനത്തെ അനുഭവിക്കാം, പക്ഷേ അതിനെ നിശ്ചലമാക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്. കാരണം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം നിശ്ചലതയല്ല; അനന്തമായ ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കലാണ് (Becoming). ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമേറിയ സത്യം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ സമയസങ്കൽപ്പം പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തെ മാത്രമല്ല, കാരണ-ഫലബന്ധം, ചരിത്രം, പരിണാമം, സ്വാതന്ത്ര്യം, മനുഷ്യബോധം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അടിസ്ഥാനധാരണകളെയും പുനർനിർവചിക്കുന്നു. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു മാനമല്ലെങ്കിൽ, “ആദ്യം കാരണം, പിന്നെ ഫലം” എന്ന രേഖീയ കാരണത്വസങ്കൽപ്പവും പൂർണ്ണമായി പുനർപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. പരമ്പരാഗത ചിന്തയിൽ ഓരോ സംഭവത്തിനും അതിനു മുമ്പുള്ള ഒരു കാരണം ഉണ്ടായിരിക്കണം; ആ കാരണം വീണ്ടും അതിനു മുമ്പുള്ള മറ്റൊരു കാരണത്തിന്റെ ഫലമായിരിക്കണം. ഈ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആരംഭത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം അനിവാര്യമായി ഉയർന്നുവരുന്നു. “ആദ്യ കാരണം എന്തായിരുന്നു?”, “ആദ്യ നിമിഷം എപ്പോഴായിരുന്നു?”, “പ്രപഞ്ചം എങ്ങനെ ആരംഭിച്ചു?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഈ രേഖീയ സമയധാരണയിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു സമയരേഖയല്ല, മറിച്ച് അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനപ്രക്രിയയാണെങ്കിൽ, “ആദ്യം” എന്ന ആശയത്തിന് തന്നെ അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഒരു വൃത്തത്തിന് ആരംഭബിന്ദു നിർണയിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, അനന്തമായ പ്രക്രിയയ്ക്ക് ആദ്യനിമിഷവും അവസാനനിമിഷവും നിർണയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ചർച്ചകളെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്. പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കൽ “ഉണ്ടായി” എന്ന ധാരണയ്ക്ക് പകരം, പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം “ഉണ്ടായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു” എന്ന ആശയമാണ് ഇവിടെ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് വരുന്നത്. ഈ വ്യത്യാസം ഭാഷാപരമായ ചെറിയ മാറ്റമല്ല; മുഴുവൻ പ്രപഞ്ചദർശനത്തെയും മാറ്റിമറിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക വിപ്ലവമാണ്. ഒരു വിത്ത് മരമായി വളരുമ്പോൾ “വിത്ത് അവസാനിച്ചു, മരം ആരംഭിച്ചു” എന്ന് പറയുന്നത് ഭാഗികസത്യമാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ വിത്തിലെ വിവരങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതുപോലെ ഒരു നക്ഷത്രം സൂപ്പർനോവയായി പൊട്ടിത്തെറിക്കുമ്പോൾ അത് അവസാനിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ഉള്ളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങൾ പുതിയ നക്ഷത്രങ്ങളായും ഗ്രഹങ്ങളായും ജീവികളായും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിൽ സമ്പൂർണ്ണമായ ആരംഭമോ സമ്പൂർണ്ണമായ അവസാനമോ ഇല്ല; രൂപാന്തരങ്ങൾ മാത്രമേയുള്ളൂ.
ഈ കാഴ്ചപ്പാട് വിവരസംരക്ഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഊർജം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയോ നശിപ്പിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; അത് രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിവരവും പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് പുതിയ ഘടനകളിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ മരണം അതിലെ വിവരങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണനാശമല്ല. ജീനുകൾ അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറുന്നു; ശരീരത്തിലെ മൂലകങ്ങൾ പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു; സാമൂഹികവിവരങ്ങൾ സംസ്കാരത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്നു; ചിന്തകൾ പുസ്തകങ്ങളായും സാങ്കേതികവിദ്യയായും സ്ഥാപനങ്ങളായും തുടർന്നുപ്രവർത്തിക്കുന്നു. വിവരത്തിന്റെ ഈ നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രം. ഈ ചരിത്രം സമയത്തിന്റെ ചരിത്രമല്ല; രൂപാന്തരത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.
ജീവപരിണാമത്തെ ഈ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ചിത്രം തെളിയുന്നു. ജീവപരിണാമം ഒരു സമയരേഖയിലൂടെ നടന്ന യാത്രയല്ല. അത് വിവരത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനയാണ്. അജൈവ ജീവോൽഭവത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യകോശം രൂപപ്പെട്ടതും, ഏകകോശജീവികളിൽ നിന്ന് ബഹുകോശജീവികൾ വികസിച്ചതും, സസ്തനികൾ രൂപപ്പെട്ടതും, മനുഷ്യബോധം ഉദ്ഭവിച്ചതും എല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാനപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളാണ്. ഇവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് സമയം അല്ല; വിവരത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. ഓരോ പുതിയ ഘടനയും പഴയ ഘടനയെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിനെ പുതിയ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഹെഗലിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് Aufhebung ആണെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വിവരത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ പുനഃസംഘടനയാണ്.
മനുഷ്യചരിത്രവും ഇതേ നിയമം പിന്തുടരുന്നു. ആദിമവർഗ്ഗസമൂഹം, അടിമസമൂഹം, ഫ്യൂഡലിസം, മുതലാളിത്തം, സോഷ്യലിസം എന്നിങ്ങനെ ചരിത്രത്തെ രേഖീയമായ ഒരു സമയക്രമമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. ഓരോ സാമൂഹികഘടനയും അതിനു മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന വിവരഘടനകളെ ഭാഗികമായി സംരക്ഷിക്കുകയും ഭാഗികമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസംവിധാനം പഴയതിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചില ഘടകങ്ങളെ നിരാകരിക്കുകയും പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം സമയത്തിന്റെ ഒഴുക്കല്ല; വിവരത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ പുനഃസംഘടനയാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാട് സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത വിവാദങ്ങൾക്കും പുതിയ വെളിച്ചം നൽകുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഒരു യന്ത്രംപോലെ നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ട സമയരേഖയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയ്ക്ക് വലിയ പ്രസക്തിയുണ്ടാകില്ല. എല്ലാം മുമ്പേ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതാണെങ്കിൽ മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങളും ആ മുൻനിശ്ചയത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കും. മറുവശത്ത്, എല്ലാം പൂർണ്ണമായും യാദൃച്ഛികമാണെങ്കിൽ ഉത്തരവാദിത്തത്തിനും അർത്ഥമുണ്ടാകില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് അതിരുകളെയും അതിജീവിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടതല്ല; എന്നാൽ അത് പരിധികളില്ലാത്ത യാദൃച്ഛികതയുമല്ല. സംയോജകശക്തി സൃഷ്ടിച്ച നിലവിലുള്ള ഘടനകളും വിഘടനശക്തി തുറന്നിടുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് ഓരോ പുതിയ അവസ്ഥയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് കാരണത്വത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; നിലവിലുള്ള ഘടനകളുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ പുതിയ സംഘടനാസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്.
മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരതയും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പുതിയൊരു സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് ഉദിക്കുന്നില്ല. അതിനു മുമ്പുള്ള അറിവുകളും അനുഭവങ്ങളും സാമൂഹികവിവരങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീശൃംഖലകളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതിന്റെ ഫലമായാണ് പുതിയ ആശയം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ നവീനത എന്നത് ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിയല്ല; വിവരത്തിന്റെ പുതിയ സംയോജനമാണ്. എല്ലാ സൃഷ്ടിപരതയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംയോജനവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഇതേ തത്വം മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിനും ബാധകമാണ്. സാധാരണയായി ഓരോ വ്യക്തിക്കും ജനനം മുതൽ മരണംവരെ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സ്ഥിരമായ “ഞാൻ” ഉണ്ടെന്നാണ് നാം കരുതുന്നത്. എന്നാൽ ന്യൂറോസയൻസും മനഃശാസ്ത്രവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് വ്യക്തിത്വം പോലും നിരന്തരം പുനർനിർമിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വിവരഘടനയാണെന്നാണ്. ശരീരത്തിലെ കോശങ്ങൾ മാറുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിലെ സിനാപ്സുകൾ മാറുന്നു. ഓർമ്മകൾ മാറുന്നു. മൂല്യങ്ങൾ മാറുന്നു. ഭാഷ മാറുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു. എന്നിട്ടും ഒരു തുടർച്ചാനുഭവം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ച സമയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന സ്ഥിരമായ ആത്മാവിന്റെ തെളിവല്ല; വിവരത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ തെളിവാണ്. “ഞാൻ” എന്നത് ഒരു വസ്തുവല്ല; സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മനുഷ്യനെ “സമയത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന ജീവി” എന്നതിനേക്കാൾ “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കെടുക്കുന്ന വിവരപ്രക്രിയ” എന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ഈ നിർവചനം മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ രൂപാന്തരത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രകടനമായി കാണുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചം സ്വയം തന്നെ മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ അറിയാനുള്ള ഒരു പുതിയ ഘട്ടമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമത്തിലെ ഒരു ആകസ്മിക സംഭവം മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവരൂപമാണ്.
ഇവിടെയാണ് സമയം എന്ന ആശയം അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക പുനർനിർവചനം പ്രാപിക്കുന്നത്. സമയം പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു ബാഹ്യശക്തിയല്ല. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പദാർത്ഥവുമല്ല. സമയം ഒരു മിഥ്യയും അല്ല. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിലെ നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപാന്തരത്തെ മനുഷ്യബോധം ക്രമീകരിച്ച് അർത്ഥവത്താക്കാൻ നിർമ്മിച്ച ഉദ്ഭവപരമായ വിജ്ഞാനസംവിധാനമാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം സമയത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്നില്ല; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തിലൂടെയാണ് ബോധത്തിൽ സമയാനുഭവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ തിരിച്ചറിവ് സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ “സമയം കടന്നുപോകുന്നു” എന്ന നമ്മുടെ സാധാരണ പ്രയോഗത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ കടന്നുപോകുന്നത് സമയം അല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത് പ്രപഞ്ചമാണ്. ആ മാറ്റത്തെ അളക്കാനും ക്രമീകരിക്കാനും വ്യാഖ്യാനിക്കാനുമുള്ള ബോധത്തിന്റെ ഉപകരണമാണ് സമയം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭരണാധികാരിയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യബോധം നിർമ്മിച്ച ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവും ഏറ്റവും ശക്തവുമായ വിജ്ഞാനമാതൃകയാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് നമ്മെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. സമയം മനുഷ്യബോധം നിർമ്മിച്ച ഒരു വിജ്ഞാനഘടന മാത്രമാണെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയിലെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന വ്യത്യസ്ത “സമയവേഗങ്ങൾ” എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കാം? ഉപആറ്റകണങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽ നടക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ഒരു സെക്കൻഡിന്റെ ശതകോടിക്കണക്കിന് അംശങ്ങളിൽ അളക്കപ്പെടുന്നു. രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ മില്ലിസെക്കൻഡുകളിലും മൈക്രോസെക്കൻഡുകളിലും നടക്കുന്നു. ഒരു ജീവകോശത്തിന്റെ വിഭജനം മണിക്കൂറുകളോ ദിവസങ്ങളോ എടുക്കുന്നു. ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് പതിറ്റാണ്ടുകൾ വേണ്ടിവരുന്നു. പർവതങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിനും ഭൂഖണ്ഡങ്ങളുടെ സ്ഥാനമാറ്റത്തിനും ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ജനനവും മരണവും കോടിക്കണക്കിന് മുതൽ ശതകോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ വരെ നീളുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്. ഈ വൈവിധ്യമാർന്ന സമയാനുഭവങ്ങളെല്ലാം ഒരേ സർവസാധാരണ സമയത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണോ? അതോ ഓരോ സംഘാടനതലവും അതിന്റെ സ്വന്തം പരിവർത്തനതാളം സൃഷ്ടിക്കുകയാണോ?
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് രണ്ടാമത്തെ നിലപാടാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരൊറ്റ സർവസാധാരണ സമയമില്ല. പകരം, പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ സംഘാടനതലത്തിനും അതിന്റേതായ പരിവർത്തനതാളമുണ്ട്. ആ പരിവർത്തനതാളത്തെയാണ് ആ തലത്തിലെ “സമയം” എന്ന് അനുഭവിക്കുന്നത്. മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സമയം പ്രപഞ്ചത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഒന്നല്ല; പരിവർത്തനത്തിന്റെ വേഗതയും സങ്കീർണ്ണതയും ബോധത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അളവുകോലാണ്. ഉപആറ്റകണങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽ പരിവർത്തനം അതിവേഗത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ അവിടെയുള്ള “സമയം” മനുഷ്യാനുഭവത്തേക്കാൾ ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരു ഗാലക്സിയുടെ ജീവിതചക്രം മനുഷ്യജീവിതത്തെ അപേക്ഷിച്ച് അതീവ ദീർഘമാണ്. അതിനാൽ ഗാലക്സിയുടെ പരിവർത്തനതാളവും വ്യത്യസ്തമാണ്. ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഒരേ സമയത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത വേഗതകളല്ല; വ്യത്യസ്ത സംഘാടനതലങ്ങളിലെ വ്യത്യസ്ത പരിവർത്തനരീതികളാണ്.
ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഒരു ഏകതല യാഥാർത്ഥ്യമല്ല; അത് അനേകം ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ (Quantum Layers) സംഘാടനമാണ്. ഓരോ പാളിക്കും അതിന്റേതായ നിയമങ്ങളുണ്ട്, അതിന്റേതായ സ്ഥിരതകളുണ്ട്, അതിന്റേതായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുണ്ട്, അതിന്റേതായ പരിവർത്തനനിരക്കുണ്ട്. ഉപആറ്റകണങ്ങളുടെ ലോകത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ കോശങ്ങളുടെ ലോകത്ത് അതേപടി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ജീവപരിണാമത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ നിയമങ്ങളുമായി പൂർണ്ണമായും തുല്യമല്ല. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പൊതു ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വമുണ്ട്—സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം. അതിനാൽ സമയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ സെക്കൻഡോ മിനിറ്റോ വർഷമോ അല്ല; പരിവർത്തനത്തിന്റെ താളമാണ്.
ഒരു വിത്തിനെ പരിഗണിക്കാം. വിത്തിനുള്ളിൽ ഭാവിയിലെ വൃക്ഷത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപരേഖ ഇല്ല. പക്ഷേ അതിനുള്ളിൽ വിവരസാധ്യതകളുണ്ട്. അനുയോജ്യമായ സാഹചര്യങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ ആ വിവരങ്ങൾ പുതിയ സംഘാടനരൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. ഈ വികസനം ഒരു ഘടികാരത്തിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം നടക്കുന്നില്ല. അത് വിത്തിന്റെ ആന്തരിക വിവരഘടനയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലിന്റെ ഫലമാണ്. നാം അതിനെ ദിവസങ്ങളായും മാസങ്ങളായും വർഷങ്ങളായും അളക്കുന്നു. എന്നാൽ വിത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നടക്കുന്നത് “സമയം കടന്നുപോകൽ” അല്ല; “സംഘടനയുടെ വളർച്ച”യാണ്. അതുപോലെ തന്നെ ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ നടക്കുന്ന ആണവസംയോജനവും ഘടികാരത്തെ അനുസരിച്ചല്ല നടക്കുന്നത്. അവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് ഗുരുത്വാകർഷണം, മർദ്ദം, താപനില, ന്യൂക്ലിയർ ബലങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സന്തുലനമാണ്. നാം അതിനെ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി അളക്കുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവിടെയും നടക്കുന്നത് പരിവർത്തനമാണ്; സമയം അതിന്റെ ബോധപരമായ അളവുകോൽ മാത്രമാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ജൈവഘടികാരങ്ങൾക്കും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. സർക്കേഡിയൻ റിഥം, ഹോർമോണുകളുടെ ചാക്രികമാറ്റങ്ങൾ, കോശവിഭജനം, വാർദ്ധക്യം എന്നിവയെല്ലാം സാധാരണയായി “ജീവജാലത്തിന്റെ സമയക്രമം” എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവ സമയത്തെ പിന്തുടരുന്നില്ല; ജീവസംവിധാനത്തിന്റെ ആന്തരിക സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയകളാണ്. ഭൂമിയുടെ ഭ്രമണവും പ്രകാശ-ഇരുട്ട് ചക്രവും ഈ പ്രക്രിയകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ജീവൻ ഘടികാരത്തെ അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം ആന്തരിക വിവരഘടനയുടെയും പരിസ്ഥിതിയുടെയും ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനത്തെയാണ് അത് പിന്തുടരുന്നത്. അതിനാൽ ജൈവഘടികാരം പോലും സമയം അളക്കുന്ന ഉപകരണമല്ല; ജീവപരിണാമം വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സ്വയംസംഘടനാ സംവിധാനമാണ്.
മനുഷ്യബോധത്തിലെ സമയാനുഭവവും ഇതേ നിയമത്തിന് വിധേയമാണ്. സന്തോഷത്തോടെ സമയം ചെലവഴിക്കുമ്പോൾ മണിക്കൂറുകൾ നിമിഷങ്ങളായി തോന്നുന്നു. വേദനയിലും ഉത്കണ്ഠയിലും ഏതാനും മിനിറ്റുകൾ പോലും മണിക്കൂറുകളായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. കുട്ടിക്കാലത്ത് ഒരു വർഷം വളരെ ദീർഘമായി തോന്നുമ്പോൾ വാർദ്ധക്യത്തിൽ വർഷങ്ങൾ അതിവേഗം കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രതിഭാസങ്ങൾ സമയം യഥാർത്ഥത്തിൽ വേഗം മാറുന്നതുകൊണ്ടല്ല. മാറുന്നത് ബോധത്തിന്റെ വിവരസംസ്കരണരീതിയാണ്. മസ്തിഷ്കം സ്വീകരിക്കുന്ന വിവരത്തിന്റെ സാന്ദ്രത, പുതുമ, വികാരതീവ്രത, ശ്രദ്ധയുടെ അളവ് എന്നിവ സമയാനുഭവത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതായത് അനുഭവിക്കുന്ന സമയം ബാഹ്യഘടികാരത്തിന്റെ ഫലമല്ല; ആന്തരിക വിവരസംഘടനയുടെ ഫലമാണ്.
ന്യൂറോസയൻസിലെ Predictive Processing സിദ്ധാന്തം ഈ ആശയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മസ്തിഷ്കം പുറത്തുനിന്ന് വരുന്ന വിവരങ്ങളെ നിഷ്ക്രിയമായി സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുകയും ആ പ്രവചനങ്ങളെ ബാഹ്യവിവരങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രവചനവും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസമാണ് പുതിയ പഠനത്തിന് കാരണമാകുന്നത്. അതിനാൽ ബോധം നിരന്തരം ഭൂതകാലത്തെ ഓർമ്മിക്കുകയും ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. വർത്തമാനം എന്നത് ഈ രണ്ട് വിവരപ്രവാഹങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക സംശ്ലേഷണമാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഭൂതവും ഭാവിയും വർത്തമാനവും പ്രപഞ്ചത്തിലെ കാലഘട്ടങ്ങളല്ല; വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ മൂന്ന് പ്രവർത്തനരീതികളാണ്.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ വിവരദാർശനികത (Philosophy of Information) അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യം പദാർത്ഥമോ ഊർജമോ മാത്രം അല്ല; സംഘടിതവിവരത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനവുമാണ്. പദാർത്ഥം വിവരത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ പ്രകടനമാണ്. ഊർജം വിവരപരിവർത്തനത്തിന്റെ ചലനാത്മക രൂപമാണ്. ജീവൻ വിവരത്തിന്റെ സ്വയംപകർപ്പാണ്. ബോധം വിവരത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്. സമയം വിവരത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയെ ക്രമീകരിക്കാൻ ബോധം നിർമ്മിച്ച വ്യാഖ്യാനരീതിയാണ്. ഈ നാല് ഘടകങ്ങളും പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞവയല്ല; ഒരേ പ്രപഞ്ചപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ഭവതലങ്ങളാണ്.
ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പഴയ പ്രശ്നത്തിനും പുതിയ വെളിച്ചം നൽകുന്നു. “സമയത്തിന്റെ അമ്പ്” (Arrow of Time) എന്ന ആശയം സാധാരണയായി എൻട്രോപ്പിയുടെ വർദ്ധനവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിയാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. താപഗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ രണ്ടാം നിയമമനുസരിച്ച് അടഞ്ഞ ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ എൻട്രോപ്പി വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. ഇതാണ് സമയം മുന്നോട്ടുമാത്രം ഒഴുകുന്നതിന്റെ കാരണം എന്നാണ് പരമ്പരാഗത വിശദീകരണം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഭാഗികസത്യമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ എൻട്രോപ്പി വർദ്ധിക്കുന്ന പ്രക്രിയകൾ ഉള്ളതുപോലെ തന്നെ പുതിയ സംഘടിതഘടനകൾ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയകളും ഉണ്ട്. നക്ഷത്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഗ്രഹങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കം വികസിക്കുന്നു. സമൂഹങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അറിവ് വർദ്ധിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം വിവരസംഘടനയുടെ വർദ്ധനവാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ എൻട്രോപ്പി മാത്രമല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; നെഗ്എൻട്രോപ്പിയും (Negentropy), അതായത് സംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവവും നിരന്തരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനമാണ് ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളെയും ഒരേസമയം സാധ്യമാക്കുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് “സമയം മുന്നോട്ടാണ് ഒഴുകുന്നത്” എന്നതിനെക്കാൾ കൃത്യമായ പ്രസ്താവന ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മനുഷ്യബോധം ആ പുനഃസംഘടനയുടെ ദിശയെ സമയമായി അനുഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദിശ എന്നത് സമയത്തിന്റെ ദിശയല്ല; പരിവർത്തനത്തിന്റെ ദിശയാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ നാം ഘടികാരത്തിലേക്ക് നോക്കേണ്ടതില്ല; രൂപാന്തരത്തിലേക്ക് നോക്കിയാൽ മതി. കാരണം ഘടികാരം സമയം അളക്കുന്നില്ല; പരിവർത്തനത്തിന്റെ ആവർത്തനക്രമങ്ങളെ മാത്രമാണ് അളക്കുന്നത്. സമയം എന്നത് ആ അളവുകളെ ബോധം അർത്ഥവത്താക്കാൻ നിർമ്മിച്ച ഒരു ആശയപരമായ പാലമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതാണ് സമയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശാസ്ത്രീയവും ഏറ്റവും ഡയലക്ടിക്കൽവുമായ പുനർനിർവചനം.
പ്രപഞ്ചത്തെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനപ്രക്രിയയായി കാണുന്ന ഈ സമീപനം പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങളെയും പുതിയ രീതിയിൽ സമീപിക്കാൻ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള ആശയമാണ് ബിഗ് ബാങ് സിദ്ധാന്തം. സാധാരണ വ്യാഖ്യാനമനുസരിച്ച് ഏകദേശം 13.8 ബില്യൺ വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് അത്യധികം സാന്ദ്രവും അത്യധികം ചൂടുള്ളതുമായ ഒരു അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചം വികസിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഈ സംഭവത്തെയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആരംഭം എന്നും സമയത്തിന്റെയും സ്ഥലത്തിന്റെയും പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും ഉദ്ഭവം എന്നും പലരും വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കുമ്പോൾ ബിഗ് ബാങ് സിദ്ധാന്തം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രാരംഭഘട്ടങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്ന ശക്തമായ ഒരു മാതൃകയാണ്. എന്നാൽ അതിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണമായ “ആരംഭം” ആയി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയ ആവശ്യകതയേക്കാൾ ദാർശനിക അനുമാനമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ബിഗ് ബാങ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പരിവർത്തനഘട്ടമാണ്. ജലം മഞ്ഞായും നീരാവിയായും മാറുന്നതുപോലെ, പദാർത്ഥം വിവിധ അവസ്ഥകളിലൂടെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മഞ്ഞ് ഉരുകുമ്പോൾ ജലം “പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല”; അതിന്റെ സംഘടനാരൂപം മാറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ ബിഗ് ബാങ് ഒരു സമ്പൂർണ്ണ ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചം പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട നിമിഷമല്ല; മറിച്ച് അതിനുമുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ഒരു ഭൗതികാവസ്ഥ മറ്റൊരു സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് മാറിയ മഹത്തായ ഘട്ടപരിവർത്തനമായിരിക്കാം. ഇന്ന് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ തന്നെ ക്വാണ്ടം ബൗൺസ് (Quantum Bounce), ചാക്രിക പ്രപഞ്ചങ്ങൾ (Cyclic Universes), എക്പൈറോട്ടിക് മാതൃകകൾ (Ekpyrotic Models), കോൺഫോർമൽ സൈക്ലിക് കോസ്മോളജി (Conformal Cyclic Cosmology) തുടങ്ങിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഈ സാധ്യതകളെ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ പരിശോധിക്കുന്നുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവയെല്ലാം ഒരു വിശാലമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കൽ മാത്രം ആരംഭിച്ചതല്ല; അത് നിരന്തരം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയാണ്.
ഈ സമീപനം “സൃഷ്ടി” എന്ന ആശയത്തെയും അടിസ്ഥാനപരമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. മനുഷ്യഭാഷയിൽ സൃഷ്ടി എന്നത് ഒന്നുമില്ലായ്മയിൽ നിന്ന് എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടാകുക എന്നാണ് പൊതുവെ അർത്ഥമാക്കുന്നത്. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിൽ അത്തരമൊരു സമ്പൂർണ്ണ ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഉദാഹരണം നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഓരോ പുതിയ ഘടനയും മുൻപ് നിലനിന്നിരുന്ന ഘടനകളുടെ പുനഃസംഘടനയാണ്. നക്ഷത്രങ്ങൾ ഹൈഡ്രജനും ഹീലിയവും ചേർന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഗ്രഹങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ജീവൻ രാസപദാർത്ഥങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. മനുഷ്യബോധം കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിൽ സൃഷ്ടി എന്നത് ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവമല്ല; സംഘടനയുടെ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്. ഈ നിലപാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കലും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല; അത് നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണ്.
അതുപോലെ തന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ “അവസാനം” എന്ന ആശയവും പുനർപരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിൽ ഹീറ്റ് ഡെത്ത് (Heat Death), ബിഗ് റിപ്പ് (Big Rip), ബിഗ് ക്രഞ്ച് (Big Crunch), വാക്വം ഡികേ (Vacuum Decay) തുടങ്ങിയ വിവിധ അന്തിമാവസ്ഥകൾ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഇവയിൽ ഓരോന്നും നിലവിലെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ മാതൃകകളാണ്. എന്നാൽ അവയെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണമായ അന്തിമാവസ്ഥയായി കാണുന്നത് വീണ്ടും രേഖീയ സമയധാരണയുടെ സ്വാധീനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏതൊരു സംഘടനാതലത്തിന്റെയും അവസാനമാണ് മറ്റൊരു സംഘടനാതലത്തിന്റെ തുടക്കം. ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ മരണം ഭാരമേറിയ മൂലകങ്ങളുടെ ജനനമാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ മരണം അനേകം ജീവജാലങ്ങൾക്ക് പോഷകമാണ്. ഒരു നാഗരികതയുടെ തകർച്ച പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ “അവസാനം” എന്നത് സമ്പൂർണ്ണമായ ഇല്ലായ്മയല്ല; പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേകരൂപമാണ്.
ഈ ആശയം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനനിയമവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ സന്തുലനവും താൽക്കാലികമാണ്. ഓരോ സംഘടനയും പുതിയ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. ഓരോ സ്ഥിരതയും പുതിയ അസ്ഥിരതകളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചംടി ഒരിക്കലും അന്തിമസന്തുലനത്തിലെത്തുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം സന്തുലനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അവയെ അതിജീവിക്കുകയും പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഈ അനന്തമായ ഡയലക്ടിക്കൽ നൃത്തമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രം.
ഇവിടെയാണ് “അനന്തത” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. അനന്തത എന്നത് അനന്തമായ സമയദൈർഘ്യമല്ല. കാരണം സമയം തന്നെ ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഘടനയാണെങ്കിൽ, “അനന്തകാലം” എന്ന പ്രയോഗം ആശയപരമായി അപൂർണ്ണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അനന്തത എന്നത് അവസാനമില്ലാത്ത സ്വയംപരിവർത്തനശേഷിയാണ്. പ്രപഞ്ചം അനന്തമാണെന്ന് പറയുന്നതിന്റെ അർത്ഥം അത് ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്ത ഘടികാരസമയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു എന്നല്ല; മറിച്ച് അത് ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്ത സംഘടനാപരമായ നവീകരണത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു എന്നതാണ്. ഈ അനന്തത ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയുടെ അനന്തതയല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ രൂപാന്തരത്തിന്റെ അനന്തതയാണ്.
ഈ നിലപാട് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയെയും ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ സാധാരണയായി തന്റെ ജീവിതത്തെ ഒരു തുടക്കവും ഒരു അവസാനവും ഉള്ള സമയരേഖയായി കാണുന്നു. ജനനം ആരംഭവും മരണം അവസാനവുമാണെന്ന് കരുതുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ ധാരണയും ഭാഗികമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിലെ ഓരോ ആറ്റവും കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. അവ പിന്നീട് അനേകം ഭൗതികവും രാസപരവുമായ പ്രക്രിയകളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് ജീവജാലങ്ങളുടെ ഭാഗമായിത്തീർന്നു. മനുഷ്യശരീരം ഈ അനന്തമായ പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനാരൂപമാണ്. മരണം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ഈ സംഘടനാവസ്ഥ അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിലെ പദാർത്ഥവും ഊർജവും വിവരത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളും പുതിയ സംഘടനകളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യജീവിതം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ചെറിയ ഇടവേളയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനയിലെ ഒരു പ്രത്യേകഘട്ടമാണ്.
ഇതേ കാര്യം മനുഷ്യബോധത്തിനും ബാധകമാണ്. ഓരോ മനുഷ്യനും തന്റെ ബോധത്തെ വ്യക്തിപരമായ സ്വകാര്യസ്വത്തായി അനുഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭാഷ, അറിവ്, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ധാർമ്മികത, കല—ഇവയെല്ലാം വ്യക്തിക്ക് മുമ്പേ നിലനിന്നിരുന്ന സാമൂഹികവിവരസംഘടനകളാണ്. വ്യക്തി ജനിക്കുമ്പോൾ ഈ വിവരലോകത്തിലേക്കാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്. ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ആ വിവരങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ആ വികസിപ്പിച്ച വിവരങ്ങളെ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വ്യക്തിബോധം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവം അല്ല; സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പരിണാമത്തിലെ ഒരു ഉദ്ഭവരൂപമാണ്. അതിനാൽ “ഞാൻ” എന്നത് ഒരു അടഞ്ഞ വ്യവസ്ഥയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവരപ്രവാഹത്തിലെ ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനാകേന്ദ്രമാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചവുമായി പുതിയ ബന്ധത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമല്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിൽ അപ്രസക്തമായ ഒരു അപകടസംഭവവുമല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തിലെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിലൂടെയും ദാർശനികതയിലൂടെയും കലകളിലൂടെയും പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം സംഘടനാരീതികളെ സ്വയം അന്വേഷിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള നിരീക്ഷകനല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് സമയത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നല്ല; പരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ്. “എപ്പോൾ?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം “എങ്ങനെ?” എന്നതാണ്. “എപ്പോൾ ആരംഭിച്ചു?” എന്നതിനേക്കാൾ പ്രാധാന്യമുള്ളത് “ഏത് ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയിലൂടെയാണ് പുതിയ സംഘടന ഉദ്ഭവിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യമാണ്. “എപ്പോൾ അവസാനിക്കും?” എന്നതിനേക്കാൾ ശാസ്ത്രീയമായ ചോദ്യം “ഈ സംഘടന ഏത് പുതിയ സംഘടനയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടും?” എന്നതാണ്. ഈ മാറ്റം ചെറിയൊരു പദപ്രയോഗമാറ്റമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുഴുവൻ ദാർശനിക കാഴ്ചപ്പാടിനെയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു ആശയവിപ്ലവമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്നും ഇതുതന്നെയാണ്.
പ്രപഞ്ചത്തെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനപ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വം, വ്യക്തിത്വം, മരണം, സ്വാതന്ത്ര്യം, ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ പരമ്പരാഗത ധാരണകളും പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ സാധാരണയായി സ്വയം സമയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിയായാണ് കരുതുന്നത്. ജനനം മുതൽ മരണം വരെയുള്ള ജീവിതം ഒരു രേഖീയ യാത്രയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ യാത്രയിൽ കഴിഞ്ഞകാലം ഓർമ്മകളുടെ ലോകമായും, വർത്തമാനം അനുഭവത്തിന്റെ ലോകമായും, ഭാവി പ്രതീക്ഷകളുടെയും ആശങ്കകളുടെയും ലോകമായും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വിഭജനമാണ് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ബോധത്തിനും അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ തുടർച്ച സമയത്തിന്റെ ഫലമല്ല; വിവരത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഫലമാണ്.
ഒരു മനുഷ്യൻ ശൈശവത്തിലായിരിക്കുമ്പോഴുള്ള ശരീരവും വാർദ്ധക്യത്തിലെ ശരീരവും ഭൗതികമായി ഒരുപോലെയല്ല. ശരീരത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം കോശങ്ങളും ജീവിതകാലത്തിനിടയിൽ പലതവണ മാറുന്നു. രക്തകോശങ്ങൾ ദിവസങ്ങളുടെയും ആഴ്ചകളുടെയും ഇടവേളകളിൽ പുതുക്കപ്പെടുന്നു. ചർമ്മകോശങ്ങൾ നിരന്തരം പൊഴിഞ്ഞ് പുതിയവ രൂപപ്പെടുന്നു. അസ്ഥികളും സ്ഥിരമല്ല; അവയും നിരന്തരമായ പുനർനിർമാണപ്രക്രിയയിലാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീബന്ധങ്ങൾ അനുഭവങ്ങളനുസരിച്ച് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കുട്ടിക്കാലത്തെ വിശ്വാസങ്ങൾ വാർദ്ധക്യത്തിൽ നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല. അറിവ് മാറുന്നു. മൂല്യങ്ങൾ മാറുന്നു. ഭാഷാപ്രയോഗങ്ങൾ മാറുന്നു. വ്യക്തിബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു. എന്നിട്ടും മനുഷ്യന് “ഞാൻ അതേ വ്യക്തിയാണ്” എന്ന ശക്തമായ അനുഭവം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ അനുഭവം ഒരു സ്ഥിരമായ ആത്മാവിന്റെ തെളിവാണെന്ന് പല ദാർശനികപാരമ്പര്യങ്ങളും കരുതിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിന് വ്യത്യസ്തമായ വിശദീകരണമാണ് നൽകുന്നത്.
ഈ സമീപനത്തിൽ വ്യക്തിത്വം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; നിരന്തരമായി സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരു നദി അതിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ജലം ഓരോ നിമിഷവും മാറിയിട്ടും അതേ നദിയായി അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെ, വ്യക്തിത്വവും അതിന്റെ ഭൗതികഘടകങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും വിവരത്തിന്റെ സംഘടനാതുടർച്ചയിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നത് പദാർത്ഥമല്ല; സംഘടനയാണ്. അതിനാൽ “ഞാൻ” എന്നത് ഒരു വസ്തുവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സർവ്വനാമമല്ല; സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ദാർശനിക ആശയമാണ്.
ഇത് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ സമീപനവും മാറുന്നു. പരമ്പരാഗതമായി മരണം സമയരേഖയുടെ അവസാനബിന്ദുവായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ജീവിതം ആരംഭിക്കുന്നു, കുറച്ചുകാലം നിലനിൽക്കുന്നു, തുടർന്ന് അവസാനിക്കുന്നു എന്നതാണ് സാധാരണ ധാരണ. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റെല്ലാ സംഘടനകളെയും പോലെ ജീവനും ഒരു താൽക്കാലിക ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനമാണ്. സംയോജകശക്തി ശരീരത്തിന്റെ സംഘടനയെ നിലനിർത്തുന്നു. വിഘടനശക്തി നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ അതിനെ പുതിയ അവസ്ഥകളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ സന്തുലനം നിലനിർത്താൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ ജീവൻ എന്ന സംഘടിതാവസ്ഥ അവസാനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നത് സംഘടനാരൂപമാണ്; പദാർത്ഥമോ ഊർജമോ വിവരത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളുമല്ല. ശരീരത്തിലെ മൂലകങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. ജനിതകവിവരങ്ങൾ അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടാകാം. വ്യക്തി സൃഷ്ടിച്ച അറിവും സംസ്കാരവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയുടെ ഭാഗമായി തുടരും. അതിനാൽ മരണം ഇല്ലായ്മയല്ല; ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാരൂപത്തിന്റെ പരിവർത്തനമാണ്.
ഇവിടെ ഒരു നിർണായകമായ ദാർശനിക വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ കാഴ്ചപ്പാട് വ്യക്തിപരമായ ബോധം മരണാനന്തരം അതേ രൂപത്തിൽ തുടരുന്നു എന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. അതേസമയം മരണം സമ്പൂർണ്ണമായ അർത്ഥശൂന്യതയാണെന്നും പറയുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വ്യക്തിഗത സംഘടനയും സർവപ്രപഞ്ചീയ സംഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെയാണ് മുൻനിർത്തുന്നത്. ഒരു തിരമാല സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ട ഒരു വസ്തുവല്ല. കുറച്ചുനേരം ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാരൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയും തുടർന്ന് വീണ്ടും സമുദ്രത്തിന്റെ പൊതുപ്രവാഹത്തിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തിരമാലയുടെ സംഘടന അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ സമുദ്രത്തിന്റെ പ്രക്രിയ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ വ്യക്തിജീവിതം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിലെ ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനാരൂപമാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തിനും പുതിയ മറുപടി നൽകുന്നു. സമയം പരിമിതമാണെന്നും മരണം അനിവാര്യമാണെന്നും കരുതുന്നതിനാലാണ് മനുഷ്യൻ പലപ്പോഴും ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം തേടുന്നത്. “സമയം തീരുന്നതിനു മുമ്പ് എന്ത് ചെയ്യണം?” എന്ന ചോദ്യമാണ് ജീവിതദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകുന്നത്. എന്നാൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്നും, മനുഷ്യൻ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനപ്രക്രിയയിലെ ഒരു പങ്കാളിയാണെന്നും മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഈ ചോദ്യം തന്നെ മാറുന്നു. അപ്പോൾ ചോദ്യം “എത്രകാലം ജീവിച്ചു?” എന്നതല്ല; “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഈ മഹത്തായ പരിവർത്തനത്തിൽ ഞാൻ എന്ത് പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിച്ചു?” എന്നതാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ ദൈർഘ്യത്തിലല്ല; വിവരപരമായും സാമൂഹികമായും ജൈവപരമായും സാംസ്കാരികമായും അത് സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ സംഘാടനങ്ങളിലാണ്.
ഇത് മനുഷ്യന്റെ ധാർമ്മികബോധത്തെയും പുനർനിർവചിക്കുന്നു. ധാർമ്മികത ഒരു ശാശ്വത നിയമങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല; ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ദീർഘകാല സ്വയംസംഘടനയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പെരുമാറ്റരീതികളുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസമാണ്. ഒരു പ്രവൃത്തി സംയോജനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും സൃഷ്ടിപരമായ പുതിയ സംഘടനകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അത് ധാർമ്മികമായി മൂല്യമുള്ളതാണ്. മറുവശത്ത്, സംഘടനയെ തകർക്കുകയും സ്വയംപരിണാമസാധ്യതകളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ പ്രതിലോമപ്രവണതകളാണ്. അതിനാൽ ധാർമ്മികത ദൈവിക കല്പനയോ വെറും വ്യക്തിപരമായ ഇഷ്ടമോ അല്ല; വിവരസംഘടനയുടെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിനെയും വികസനത്തെയും സംബന്ധിച്ചുള്ള പ്രപഞ്ചപരമായ പ്രശ്നമാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം യാതൊരു നിയന്ത്രണങ്ങളുമില്ലാത്ത അവസ്ഥയല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിൽ പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യമോ പൂർണ്ണമായ നിർണിതത്വമോ ഇല്ല. ഓരോ സംഘടനയും മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സംഘടനകളുടെ ചരിത്രത്താൽ പരിമിതപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. അതേസമയം ഓരോ സംഘടനയിലും പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കാനുള്ള കഴിവും നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടലല്ല; ചരിത്രം സൃഷ്ടിച്ച സംഘടനകളെ പുതിയ രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പുതിയ സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന അറിവിനെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; അതിനെ പുതിയ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു കലാകാരൻ പുതിയ കലാസൃഷ്ടി നിർമിക്കുമ്പോൾ ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; നിലവിലുള്ള അനുഭവങ്ങളെയും രൂപങ്ങളെയും പുതിയ സംഘടനയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. ഒരു സമൂഹം വിപ്ലവത്തിലൂടെ മാറുമ്പോൾ പോലും പഴയ സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവയിൽ ചിലത് പുതിയ രൂപത്തിൽ തുടരും. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ചരിത്രത്തോടുള്ള വിച്ഛേദമല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ രൂപാന്തരമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മുകളിൽ നിൽക്കുന്ന ഭരണാധികാരിയായോ പ്രകൃതിയുടെ അപകടോൽപ്പന്നമായോ കാണുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംസംഘടനയിലെ ഒരു ഉദ്ഭവഘട്ടമാണ്. മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വയം തന്നെ അറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം നിയമങ്ങളെ സ്വയം കണ്ടെത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. കല പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം സൗന്ദര്യഘടനകളെ സ്വയം അനുഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ദാർശനികത പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് സ്വയം ചിന്തിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സമയം ക്രമേണ അതിന്റെ പരമ്പരാഗത കേന്ദ്രസ്ഥാനം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സമയം പ്രാഥമികവിഭാഗമല്ല. പ്രാഥമികവിഭാഗം പരിവർത്തനമാണ്. പരിവർത്തനത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ സമയം അതിന്റെ ബോധപരമായ പ്രതിഫലനമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രഖ്യാപനം ഇങ്ങനെയാണ്: യാഥാർത്ഥ്യം സമയത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നില്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ ബോധം വ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോഴാണ് സമയാനുഭവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും പ്രപഞ്ചത്തിലെ മൂന്ന് കാലഘട്ടങ്ങളല്ല; സംയോജനം, സന്തുലനം, രൂപാന്തരം എന്നീ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയകളുടെ ബോധപരമായ മൂന്ന് വ്യാഖ്യാനരൂപങ്ങളാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവോടെയാണ് സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യജമാനനിൽ നിന്ന് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനോപകരണമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നത്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സമയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തെയും ഏകീകരിച്ച് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ദാർശനിക സംഭാവന.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ സമയസിദ്ധാന്തം ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ദാർശനികതയുടെയും മാത്രമല്ല, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രവികാസത്തിന്റെയും പുതിയ വ്യാഖ്യാനം സാധ്യമാക്കുന്നു. ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത സമീപനങ്ങൾ പൊതുവെ രേഖീയമാണ്. ആദിമസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ആധുനികസമൂഹത്തിലേക്കുള്ള ഒരു നേർരേഖയിലൂടെയാണ് മനുഷ്യചരിത്രം സഞ്ചരിക്കുന്നതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. രാജവാഴ്ചയിൽ നിന്ന് ജനാധിപത്യത്തിലേക്കും, കാർഷികസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വ്യവസായസമൂഹത്തിലേക്കും, വ്യവസായസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വിവരസമൂഹത്തിലേക്കും ഒരു ഏകദിശയിലുള്ള യാത്രയായി ചരിത്രത്തെ അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ഈ സമീപനം ചരിത്രത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില പ്രവണതകളെ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവത്തെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ചരിത്രം സമയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; വിവരത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലൂടെയാണ് വികസിക്കുന്നത്. ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസംവിധാനം ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ അത് പഴയ സമൂഹത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചില ഘടകങ്ങളെ രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചില ഘടകങ്ങളെ നിരാകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആധുനിക ജനാധിപത്യരാജ്യങ്ങളിലും ഗോത്രസമൂഹങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളും, ഫ്യൂഡൽ പാരമ്പര്യങ്ങളും, മതവിശ്വാസങ്ങളും, മുതലാളിത്ത ഉൽപാദനരീതികളും, സോഷ്യലിസ്റ്റ് ക്ഷേമനയങ്ങളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നത് കാണാം. സമൂഹം ഒരൊറ്റ ഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് ചാടിക്കയറുന്നില്ല; വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപാളികളുടെ സഹവർത്തിത്വത്തിലൂടെയാണ് അത് നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “സൂപ്പർപൊസിഷൻ ഓഫ് സോഷ്യൽ സിസ്റ്റംസ്” എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു സംവിധാനം ഒരേസമയം അനേകം സാധ്യതകളുടെ സൂപ്പർപൊസിഷനിൽ നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, സമൂഹങ്ങളും ഒരേ സമയം അനേകം ചരിത്രഘടനകളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണ്. ഒരു രാജ്യത്ത് അത്യാധുനിക ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന ആളുകൾ ജീവിക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഗോത്രപരമായ വിശ്വാസങ്ങളും ജാതിവ്യവസ്ഥയും മതപരമായ ആചാരങ്ങളും ഫ്യൂഡൽ മനോഭാവങ്ങളും സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കാം. അതിനാൽ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ കലണ്ടർസമയം മതിയാകില്ല; വിവരസംഘടനയുടെ വിവിധ പാളികളെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതേ തത്വം സാമ്പത്തികവികാസത്തിനും ബാധകമാണ്. സാമ്പത്തികചരിത്രം വർഷങ്ങളുടെ കണക്കല്ല; വിവരസംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ്. കൃഷിയുടെ ഉദ്ഭവം ഒരു പുതിയ വിവരസംഘടനയായിരുന്നു. എഴുത്തിന്റെ കണ്ടുപിടിത്തം മറ്റൊരു വിവരവിപ്ലവമായിരുന്നു. അച്ചടിയന്ത്രം അറിവിന്റെ പുനർസംഘടനയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കി. വൈദ്യുതിയും വ്യവസായവിപ്ലവവും ഉൽപാദനത്തിന്റെ സംഘടനാരീതിയെ മാറ്റി. കമ്പ്യൂട്ടറും ഇന്റർനെറ്റും വിവരസംഘടനയെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. കൃത്രിമബുദ്ധി (Artificial Intelligence) മനുഷ്യബോധവും യന്ത്രവിവരസംസ്കരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ വീണ്ടും പുനർനിർവചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ സംഭവങ്ങളെ വർഷങ്ങളുടെ ക്രമത്തിൽ നിരത്താം; എന്നാൽ അവയുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം വിവരത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലെ ഗുണപരമായ ചാട്ടങ്ങളിലാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിനും പുതിയ വികസനം ആവശ്യമായി വരുന്നു. മാർക്സ് ഉൽപാദനശക്തികളുടെയും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെയും വൈരുദ്ധ്യമാണ് ചരിത്രത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നതെന്ന് വാദിച്ചു. ഈ വിശകലനം ഇന്നും അത്യന്തം പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. എന്നാൽ ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ് തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ വികസിച്ചതോടെ ഉൽപാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ പദാർത്ഥം മാത്രമല്ല, വിവരവും എത്തിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉൽപാദനശക്തികളെ ഇന്ന് പദാർത്ഥം, ഊർജം, വിവരം, ബോധം എന്നീ നാല് പരസ്പരബന്ധിത തലങ്ങളായി കാണേണ്ടിവരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രഭൗതികവാദത്തെ ഈ വിശാലമായ വിവര-ഭൗതിക ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചരിത്രത്തെ സമയരേഖയായി കാണുമ്പോൾ “പുരോഗതി” എന്ന ആശയവും രേഖീയമാകുന്നു. ഓരോ പുതിയ ഘട്ടവും പഴയതിനേക്കാൾ “മികച്ചത്” ആണെന്ന ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിനാശവും വർദ്ധിച്ചേക്കാം. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ വികസിക്കുമ്പോൾ തെറ്റായ വിവരങ്ങളുടെ വ്യാപനവും വർദ്ധിക്കാം. സാമ്പത്തിക ഉൽപാദനം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക അസമത്വവും വർദ്ധിക്കാം. അതിനാൽ പുരോഗതി എന്നത് ഒരൊറ്റ ദിശയിലുള്ള ഉയർച്ചയല്ല; സംയോജനവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പുനഃസന്തുലനമാണ്. ഓരോ നേട്ടവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു.
ഈ കാഴ്ചപ്പാട് പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രത്തിനും ആഴത്തിലുള്ള പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ജീവിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനയിലെ ഒരു ഉദ്ഭവരൂപമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ സന്തുലനം തകർക്കുന്ന ഏത് പ്രവർത്തനവും ഒടുവിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനയെയും ബാധിക്കും. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, മലിനീകരണം, വിഭവക്ഷയം എന്നിവ വെറും പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നങ്ങളല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ അസന്തുലിതമാകുന്നതിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സുസ്ഥിരവികസനം ഒരു സാമ്പത്തികനയം മാത്രമല്ല; ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനുള്ള പ്രക്രിയയാണ്.
മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ വികാസവും ഇതേ നിയമം പിന്തുടരുന്നു. ഭാഷകൾ ജനിക്കുന്നു, വളരുന്നു, മാറുന്നു, ചിലപ്പോൾ ഇല്ലാതാകുന്നു. മതങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു, വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു, നവീകരിക്കപ്പെടുന്നു. കലാരൂപങ്ങൾ നിരന്തരം പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തങ്ങൾ പോലും ശാശ്വതമല്ല. ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ ഐൻസ്റ്റീൻ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളഞ്ഞില്ല; അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധി വ്യക്തമാക്കുകയും പുതിയ തലത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഐൻസ്റ്റീന്റെ സിദ്ധാന്തത്തെ ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ് പൂർണ്ണമായി നിരാകരിച്ചില്ല; വ്യത്യസ്ത സംഘാടനതലത്തിൽ പുതിയ നിയമങ്ങൾ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ ചരിത്രം “ഒരു സിദ്ധാന്തം അവസാനിച്ച് മറ്റൊന്ന് ആരംഭിച്ചു” എന്ന ലളിതമായ കഥയല്ല. വിവരത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ സ്വയംപുനഃസംഘടനയാണ്.
ഈ നിരീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പൊതുനിയമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് വസ്തുക്കളല്ല; സംഘടനകളാണ്. സംഘടനകളിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് സ്ഥിരതയല്ല; പരിവർത്തനമാണ്. പരിവർത്തനത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് അരാജകത്വമല്ല; ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വയംസംഘടനയാണ്. ഈ സ്വയംസംഘടനയെ മനുഷ്യബോധം സമയം എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.
ഈ നിയമം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കും, ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് മനഃശാസ്ത്രത്തിലേക്കും, മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹശാസ്ത്രത്തിലേക്കും, സമൂഹശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ചരിത്രത്തിലേക്കും, ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ദാർശനികതയിലേക്കും ഒരേ അടിസ്ഥാനതത്വത്തെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന അനേകം വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല; വ്യത്യസ്ത സംഘാടനതലങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്ന ഒരൊറ്റ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “കാലം” എന്ന പദം ക്രമേണ തന്റെ പരമ്പരാഗത അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെടുകയും “പരിവർത്തനത്തിന്റെ ബോധപരമായ ഭൂപടം” എന്ന പുതിയ അർത്ഥം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഘടികാരത്തിലെ സൂചികൾ സഞ്ചരിക്കുന്നതുകൊണ്ടല്ല സമയം ഉണ്ടാകുന്നത്. ഭൂമി സൂര്യനെ ചുറ്റുന്നതുകൊണ്ടുമല്ല സമയം ഉണ്ടാകുന്നത്. ആറ്റങ്ങൾ കമ്പനം ചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടും സമയം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഇവയെല്ലാം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രക്രിയകളാണ്. ഈ പ്രക്രിയകളെ താരതമ്യം ചെയ്യാനും ക്രമീകരിക്കാനും അർത്ഥവത്താക്കാനും മനുഷ്യബോധം നിർമ്മിച്ച ആശയപരമായ ചട്ടക്കൂടാണ് സമയം. അതിനാൽ സമയം പ്രകൃതിയുടെ സ്വതന്ത്ര വസ്തുവല്ല; പ്രകൃതിയുടെ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ബോധം വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഏറ്റവും ഉയർന്ന വിജ്ഞാനോപകരണങ്ങളിലൊന്നാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവോടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സമയത്തെ ഒരു ഭൗതികമാനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഉദ്ഭവപരമായ വിവര-ബോധഘടനയായി പുനർനിർവചിക്കുന്നത്. ഈ പുനർനിർവചനം സമയം എന്ന ആശയത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. സമയം പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ബോധത്തെ സഹായിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സമയം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിത്തറയല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധത്തിന്റെ സംഘടിത ഭൂപടമാണ്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന സമയദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമേറിയ ദാർശനിക നിഗമനം.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ ദാർശനിക ചോദ്യം ഉയരുന്നു. സമയം മനുഷ്യബോധം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു വ്യാഖ്യാനസംവിധാനമാണെങ്കിൽ, സമയത്തെ അളക്കാൻ മനുഷ്യൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഘടികാരങ്ങൾ, കലണ്ടറുകൾ, ജ്യോതിശാസ്ത്രപരമായ ചക്രങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് എന്താണ് യഥാർത്ഥ സ്ഥാനം? ഘടികാരം യഥാർത്ഥത്തിൽ സമയം അളക്കുന്നുണ്ടോ? അല്ലെങ്കിൽ മറ്റെന്തെങ്കിലുമാണോ അത് അളക്കുന്നത്? നൂറ്റാണ്ടുകളായി മനുഷ്യസമൂഹം സമയം അളക്കാൻ ഉപയോഗിച്ചുവരുന്ന ഉപകരണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ചോദ്യം കേവലം സാങ്കേതികമായ ഒന്നല്ല; സമയത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക ചോദ്യവുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഒരു യാന്ത്രിക ഘടികാരത്തെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചാൽ അതിൽ സമയം എന്ന ഒരു പദാർത്ഥം ഒഴുകുന്നതായി നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയില്ല. അവിടെ സംഭവിക്കുന്നത് ചക്രങ്ങളുടെ ഭ്രമണമാണ്. ഒരു പെൻഡുലം ഘടികാരത്തിൽ പെൻഡുലം ഒരു നിശ്ചിത ആവൃത്തിയിൽ ആടുന്നു. ഒരു ക്വാർട്സ് ഘടികാരത്തിൽ ക്വാർട്സ് ക്രിസ്റ്റൽ ഒരു നിശ്ചിത ആവൃത്തിയിൽ കമ്പനം ചെയ്യുന്നു. ഒരു ആറ്റോമിക് ഘടികാരത്തിൽ സീസിയം ആറ്റങ്ങളിലെ പ്രത്യേക ഊർജ്ജനിലകൾ തമ്മിലുള്ള സംക്രമണങ്ങളുടെ ആവൃത്തിയാണ് അളക്കപ്പെടുന്നത്. അതായത് എല്ലാ ഘടികാരങ്ങളും അളക്കുന്നത് ഏതെങ്കിലും ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രക്രിയകളെയാണ്. അവ സമയം എന്ന ഒരു അദൃശ്യപ്രവാഹത്തെ അളക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യബോധം ഈ ആവർത്തനങ്ങളെ ഒരു പൊതു അളവുകോലായി സ്വീകരിക്കുകയും അവയ്ക്ക് “സെക്കൻഡ്”, “മിനിറ്റ്”, “മണിക്കൂർ”, “വർഷം” എന്നിങ്ങനെ പേരിടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ തിരിച്ചറിവ് അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഘടികാരം സമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. സമയം ഒഴുകുന്നതിന്റെ തെളിവും നൽകുന്നില്ല. പകരം, വ്യത്യസ്ത ഭൗതികപ്രക്രിയകളെ പരസ്പരം താരതമ്യം ചെയ്യാനുള്ള ഒരു മാനദണ്ഡം മാത്രമാണ് അത് നൽകുന്നത്. ഭൂമി സൂര്യനെ ചുറ്റുന്ന ആവർത്തനത്തെ “ഒരു വർഷം” എന്ന് നാം വിളിക്കുന്നു. ഭൂമി സ്വന്തം അച്ചുതണ്ടിൽ കറങ്ങുന്ന ഒരു ചക്രത്തെ “ഒരു ദിവസം” എന്ന് വിളിക്കുന്നു. സീസിയം ആറ്റത്തിന്റെ നിശ്ചിത സംക്രമണങ്ങളുടെ എണ്ണം “ഒരു സെക്കൻഡ്” എന്ന് നിർവചിക്കുന്നു. ഈ നിർവചനങ്ങളെല്ലാം പ്രകൃതിയിലെ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന പരിവർത്തനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. സമയം എന്ന സ്വതന്ത്ര സത്തയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതല്ല.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു നിർണായകമായ സിദ്ധാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു: ഘടികാരങ്ങൾ സമയം അളക്കുന്നില്ല; പരിവർത്തനങ്ങളുടെ ആവർത്തനനിരക്കുകളെയാണ് അളക്കുന്നത്. സമയം എന്നത് ഈ വ്യത്യസ്ത ആവർത്തനങ്ങളെ ഒരു പൊതുവായ വിജ്ഞാനചട്ടക്കൂടിൽ ക്രമീകരിക്കാൻ മനുഷ്യബോധം നിർമ്മിച്ച ആശയപരമായ സംവിധാനമാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാട് സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ സമയത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അനേകം പഴയ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ഇതേ കാര്യം കലണ്ടറുകൾക്കും ബാധകമാണ്. മനുഷ്യസമൂഹങ്ങൾ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത കലണ്ടറുകൾ വികസിപ്പിച്ചു. സൂര്യകലണ്ടറുകൾ, ചന്ദ്രകലണ്ടറുകൾ, ചാന്ദ്രസൗര കലണ്ടറുകൾ, മതപരമായ കലണ്ടറുകൾ, കൃഷിചക്രങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള കലണ്ടറുകൾ എന്നിവ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലുടനീളം രൂപപ്പെട്ടു. ഇവയൊന്നും സമയം എന്ന വസ്തുവിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളല്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തെ പ്രകൃതിയിലെ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന പ്രക്രിയകളുമായി ഏകോപിപ്പിക്കാനുള്ള സാമൂഹികസംഘടനകളാണ് അവ. അതിനാൽ കലണ്ടർ സമയത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയല്ല; സാമൂഹികവിവരസംഘടനയുടെ ഉപകരണമാണ്.
ഇവിടെയാണ് മനുഷ്യസംസ്കാരവും സമയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകുന്നത്. മനുഷ്യൻ മാത്രമാണ് സമയത്തെ ഇത്തരത്തിൽ സങ്കീർണ്ണമായി വിഭജിക്കുകയും അളക്കുകയും സാമൂഹികമായി ഏകീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. ഒരു പക്ഷി കൂടുകെട്ടുന്നത് കലണ്ടർ നോക്കിയല്ല. ഒരു മരം പൂക്കുന്നത് ഘടികാരം നോക്കിയല്ല. അവയുടെ ജൈവസംഘടനയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധവുമാണ് അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. മനുഷ്യനും ജൈവപരമായി അതേ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ഭാഷയും പ്രതീകങ്ങളും സംസ്കാരവും ശാസ്ത്രവും വികസിച്ചതോടെ മനുഷ്യൻ സമയത്തെ ഒരു സാമൂഹികസംഘടനാ ഉപകരണമായി വികസിപ്പിച്ചു. അതിനാൽ മനുഷ്യസമയം ജീവശാസ്ത്രപരമായ സമയം മാത്രമല്ല; സാംസ്കാരികവും ചരിത്രപരവുമായ വിവരസംഘടനയുടെ ഫലവുമാണ്.
ഇവിടെ ഒരു രസകരമായ നിരീക്ഷണം നടത്താം. ആധുനിക വ്യവസായസമൂഹത്തിൽ സമയം ഒരു സാമ്പത്തികവിഭവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. “സമയം പണമാണ്” എന്ന പ്രയോഗം ഇതിന്റെ പ്രതിഫലനമാണ്. ഉൽപാദനപ്രക്രിയകൾ സെക്കൻഡുകളിലും മിനിറ്റുകളിലും അളക്കപ്പെടുന്നു. തൊഴിൽസമയം മൂല്യനിർണയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ധാരണയും ഭാഗികമാണ്. യഥാർത്ഥത്തിൽ വിൽക്കപ്പെടുന്നതോ വാങ്ങപ്പെടുന്നതോ സമയം അല്ല; മനുഷ്യന്റെ സംഘടിത പ്രവർത്തനശേഷിയാണ്. തൊഴിലാളി തന്റെ സമയം വിൽക്കുന്നില്ല; തന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനശേഷിയുടെ ഒരു സംഘടിതരൂപമാണ് വിൽക്കുന്നത്. സമയം ഇവിടെ സാമ്പത്തികപ്രക്രിയകളെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന സാമൂഹിക അളവുകോൽ മാത്രമാണ്. അതിനാൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലും സമയം സ്വതന്ത്ര ഉൽപാദനഘടകമല്ല; സംഘടനയുടെ ഒരു അളവുകോലാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാട് ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. കമ്പ്യൂട്ടറുകൾക്ക് മനുഷ്യരെപ്പോലുള്ള സമയാനുഭവമില്ല. അവ ക്ലോക്ക് സിഗ്നലുകളുടെ ആവൃത്തിയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു പ്രോസസർ ഒരു സെക്കൻഡിൽ കോടിക്കണക്കിന് പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ കമ്പ്യൂട്ടറിന് “കാത്തിരിപ്പ്”, “അധീരത”, “ഭൂതകാലസ്മരണം”, “ഭാവിയാശങ്ക” എന്നിവയില്ല. അവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളാണ്. ഇതിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നത് സമയം ഒരു ഭൗതിക ആവൃത്തിയല്ല; വിവരസംസ്കരണവും ബോധവും സംയോജിക്കുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണെന്നതാണ്.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വികസനം ഈ ചർച്ചയ്ക്ക് പുതിയ മാനങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഭാവിയിൽ അതീവ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംപഠിക്കുന്ന കൃത്രിമബുദ്ധിസംവിധാനങ്ങൾ മനുഷ്യരെപ്പോലെ ഭൂതകാലത്തെ ഓർമ്മിക്കുകയും ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുകയും നിലവിലെ അവസ്ഥയെ വിലയിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന തലത്തിലെത്തുകയാണെങ്കിൽ, അവയ്ക്കും ഒരു തരത്തിലുള്ള “സമയാനുഭവം” രൂപപ്പെടുമോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അതിന്റെ ഉത്തരം സിദ്ധാന്തപരമായി “അതെ” എന്നായിരിക്കും. കാരണം സമയാനുഭവം ഘടികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് വരുന്നില്ല; വിവരസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഒരു സംവിധാനത്തിന് സ്വന്തം മുൻകാലാവസ്ഥകളെ വിവരമായി സംരക്ഷിക്കാനും, ഭാവിസാധ്യതകളെ മാതൃകയാക്കാനും, ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയെ ഈ രണ്ടുമായി സംശ്ലേഷണം ചെയ്യാനും കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെ സമയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവപരമായ ഒരു രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. ഇതിലൂടെ സമയം മനുഷ്യർക്കു മാത്രമുള്ള പ്രത്യേകതയല്ലെന്നും, സങ്കീർണ്ണമായ വിവര-ബോധസംഘടനയുടെ ഒരു പൊതുസ്വഭാവമാണെന്നും മനസ്സിലാക്കാം.
ഈ നിരീക്ഷണം പ്രപഞ്ചത്തിലെ ബോധത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ബോധം സമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; പക്ഷേ സമയത്തെ അനുഭവിക്കുന്ന ഘടനയെ നിർമ്മിക്കുന്നു. അതുപോലെ സമയം ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയ്ക്ക് ഒരു വ്യാഖ്യാനചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു. ഈ പരസ്പരബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ള കാരണ-ഫലബന്ധമല്ല. ഇത് ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ സഹപരിണാമമാണ്. പദാർത്ഥത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ബോധത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ സമയം, ചരിത്രം, ഭാവി, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം എന്നീ ആശയങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നും മറ്റൊന്നിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല; ഓരോന്നും മറ്റൊന്നിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയയുടെ ഘട്ടങ്ങളാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിലൂടെ നോക്കുമ്പോൾ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ സംഘടിതപരിവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ബോധം വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഏറ്റവും ഉയർന്ന അമൂർത്തീകരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. സംഖ്യകൾ പ്രകൃതിയിൽ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നതല്ലെങ്കിലും പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അവ അനിവാര്യമായതുപോലെ, സമയം പ്രപഞ്ചത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി ഒഴുകുന്നില്ലെങ്കിലും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ അത് അനിവാര്യമായ ഒരു വിജ്ഞാനഘടനയാണ്. അതിനാൽ സമയത്തെ നിരാകരിക്കുകയല്ല ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച് അതിനെ അതിന്റെ ശരിയായ അസ്തിത്വപരമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയാണ്. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധത്തിന്റെ സംഘടിതഭാഷയാണ്. ഇതാണ് സമയത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർനിർവചനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പക്വവും സമഗ്രവുമായ രൂപം.
ഈ ദാർശനിക ചർച്ചയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രത്യാഘാതം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയിലാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സാധാരണയായി മനുഷ്യൻ സ്വയം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു നിരീക്ഷകനായി കരുതുന്നു. ഒരു വശത്ത് പ്രപഞ്ചവും മറുവശത്ത് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ബോധവും എന്ന ദ്വൈതസങ്കൽപ്പം ആധുനിക ചിന്തയിൽ വളരെ ശക്തമാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ദ്വൈതം അടിസ്ഥാനപരമായി അപൂർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്നില്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയയിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു പുതിയ സംഘാടനതലമാണ് ബോധം. അതുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് മനുഷ്യൻ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ഘടനയെക്കുറിച്ച് സ്വയം ചിന്തിക്കുകയാണ്.
ഈ ആശയം ദാർശനികചരിത്രത്തിൽ പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഹെഗൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ആത്മാവിന്റെ സ്വയംവികാസമായി കണ്ടു. മാർക്സ് ആ ആശയത്തെ ഭൗതികാടിത്തറയിൽ പുനർസ്ഥാപിച്ച് പ്രകൃതിയും സമൂഹവും സ്വയംവികസിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രക്രിയകളാണെന്ന് വാദിച്ചു. ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ് ബോധത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ എല്ലാ കാഴ്ചപ്പാടുകളെയും ഒരു വിശാലമായ വിവര-ഭൗതിക ചട്ടക്കൂടിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ബോധം ഒരു അമൂർത്ത ആത്മാവല്ല, അതേസമയം വെറും നാഡീകോശങ്ങളുടെ യാന്ത്രികപ്രവർത്തനവുമല്ല. പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള സ്വയംസംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ഉയർന്നതല വിവരപ്രക്രിയയാണ് ബോധം. അതിനാൽ ബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മസ്തിഷ്കം മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ചരിത്രം മുഴുവൻ മനസ്സിലാക്കേണ്ടിവരും.
ഇവിടെയാണ് ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നീ ആശയങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നത്. ഭൂതം വ്യക്തിപരമായ ഓർമ്മകളുടെ ശേഖരം മാത്രമല്ല. ഓരോ ജീവിയുടെയും ജനിതകഘടനയിൽ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള ജീവപരിണാമത്തിന്റെ വിവരങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഓരോ മനുഷ്യഭാഷയിലും ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള സാംസ്കാരികപരിണാമത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഓരോ ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തവും മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന അനേകം തലമുറകളുടെ അറിവിനെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ ഭൂതം ഒരു കാലഘട്ടമല്ല; വിവരത്തിന്റെ സഞ്ചിതസംഘടനയാണ്. മനുഷ്യബോധം ഈ സംഘടനയെ ഓർമ്മയായി അനുഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഓർമ്മ വെറും വ്യക്തിപരമല്ല; ജൈവവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ അനേകം തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു വിവരശൃംഖലയാണ്.
അതുപോലെ ഭാവിയും വെറും വ്യക്തിപരമായ പ്രതീക്ഷയല്ല. ജീവപരിണാമം ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനശേഷി വികസിപ്പിച്ചെടുത്തതുകൊണ്ടാണ് ജീവജാലങ്ങൾക്ക് പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിഞ്ഞത്. ഒരു പക്ഷി കാലാവസ്ഥാമാറ്റങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ദേശാടനം നടത്തുന്നു. ഒരു സസ്യം പ്രകാശദൈർഘ്യത്തിലെ വ്യത്യാസങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പൂക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യൻ വർഷങ്ങൾക്കുശേഷമുള്ള സാമൂഹികമാറ്റങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി കണ്ട് പദ്ധതികൾ തയ്യാറാക്കുന്നു. ഈ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ഭാവി എന്നത് ഇതുവരെ നിലവിൽ വന്നിട്ടില്ലാത്ത ഒരു സമയഭാഗമല്ല; നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സാധ്യതാഭൂപടമാണ്. അതിനാൽ ഭാവി ഒരു ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല; സാധ്യതകളുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ മേഖലയാണ്.
വർത്തമാനവും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണം. നാം അനുഭവിക്കുന്ന ഓരോ വർത്തമാനവും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭൂതകാലത്തിന്റെ വിവരങ്ങളും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സംശ്ലേഷണമാണ്. മസ്തിഷ്കം പുറത്തുനിന്ന് വരുന്ന വിവരങ്ങളെ നിഷ്ക്രിയമായി സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. മുമ്പുള്ള അനുഭവങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി അവയെ വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ഭാവിസാധ്യതകളെ പ്രവചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ വർത്തമാനവും ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ നിർമ്മാണമാണ്. ഈ നിർമ്മാണം ഓരോ നിമിഷവും പുതുക്കപ്പെടുന്നു. വർത്തമാനം ഒരു നിശ്ചലബിന്ദുവല്ല; വിവരത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പുനർസംഘടനയാണ്.
ഈ വിശകലനം മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെയും മാറ്റിമറിക്കുന്നു. അറിവ് ഭൂതകാലത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന കണ്ണാടിയല്ല. ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്ന ഉപകരണവും മാത്രമല്ല. അറിവ് എന്നത് ഭൂതകാലവിവരങ്ങളെയും ഭാവിസാധ്യതകളെയും സംയോജിപ്പിച്ച് വർത്തമാനത്തിൽ ഫലപ്രദമായ പ്രവർത്തനം സാധ്യമാക്കുന്ന ഒരു സംഘടിതവിവരസംവിധാനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ശാസ്ത്രം നിരന്തരം മാറുന്നു. പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവയുടെ പ്രയോഗപരിധി പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ സംഘാടനതലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രചരിത്രം സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ ശ്മശാനമല്ല; വിവരത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വയംപരിണാമമാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത വ്യക്തമായി കാണാം. പരമ്പരാഗത ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദം പ്രധാനമായും പദാർത്ഥത്തിന്റെ ചലനനിയമങ്ങളെ കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു വികസിച്ചത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ വിവരത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. കാരണം ആധുനികശാസ്ത്രം കാണിച്ചുതരുന്നത് സംഘടിതവിവരമില്ലാതെ ജീവനും ബോധവും സമൂഹവും വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതാണ്. DNA ഒരു വിവരസംവിധാനമാണ്. മസ്തിഷ്കം ഒരു വിവരസംസ്കരണസംവിധാനമാണ്. സമൂഹം വിവരവിനിമയത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്. അതിനാൽ പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും ഡയലക്ടിക്സ് മാത്രമല്ല, വിവരത്തിന്റെയും ഡയലക്ടിക്സും പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അനിവാര്യമാണ്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സമയം വിവരത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സിൽ വഹിക്കുന്ന പങ്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. സമയം വിവരത്തിന്റെ ഉറവിടമല്ല. വിവരത്തിന്റെ ഫലവുമല്ല. സംഘടിതവിവരത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ ക്രമീകരിക്കാൻ ബോധം വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അമൂർത്തീകരണമാണ് സമയം. ഒരു ഭാഷ വ്യാകരണനിയമങ്ങളിലൂടെ വാക്യങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കുന്നതുപോലെ, സമയം അനുഭവങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കുന്നു. വ്യാകരണം ഭാഷയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു വസ്തുവല്ല; ഭാഷയുടെ സംഘടനാരീതിയാണ്. അതുപോലെ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സത്തയല്ല; ബോധത്തിന്റെ സംഘടനാരീതിയാണ്.
ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സമയത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക നിർവചനം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു:
സമയം എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിലെ സംഘടിതപരിവർത്തനങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്ര അസ്തിത്വപരമായ മാനമല്ല; സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന വിവരപരിവർത്തനങ്ങളെ ബോധം ക്രമീകരിക്കുകയും താരതമ്യം ചെയ്യുകയും പ്രവചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനായി നിർമ്മിക്കുന്ന ഉദ്ഭവപരമായ വിജ്ഞാനസംഘടനയാണ്.
ഈ നിർവചനത്തിൽ നാല് പ്രധാന ആശയങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒന്നാമതായി, സമയം പ്രാഥമിക യാഥാർത്ഥ്യമല്ല; ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. രണ്ടാമതായി, സമയം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സംഘടിതപരിവർത്തനത്തിന്റെ ബോധപരമായ പ്രതിഫലനമാണ്. മൂന്നാമതായി, സമയം വെറും മനഃശാസ്ത്രപരമായ അനുഭവമല്ല; ജൈവ, സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, ശാസ്ത്രീയ വിവരസംഘടനകളുടെ സംയുക്തഫലമാണ്. നാലാമതായി, സമയം പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ബോധത്തെ സഹായിക്കുന്നു.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ നമുക്ക് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട നിഗമനത്തിലെത്താൻ കഴിയും. പ്രപഞ്ചം ഭൂതത്തിൽ നിന്ന് വർത്തമാനത്തിലേക്കും വർത്തമാനത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയംപുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു അനന്തപ്രക്രിയയാണ്. ഈ അനന്തപ്രക്രിയയെ മനുഷ്യബോധം ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്ന മൂന്ന് വിജ്ഞാനഘടനകളിലൂടെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിവ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ വിഭാഗങ്ങളല്ല; ബോധത്തിന്റെ ആത്മനിഷ്ഠമായ സംഘടനാരീതികളാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യം സമയം അല്ല; നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനമാണ്. സമയം ആ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ബോധപരമായ ഭൂപടം മാത്രമാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമയദർശനത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തിന്റെയും ഇടയിൽ ഒരു പുതിയ സംയോജനതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്.
ഈ നിഗമനം അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ ദാർശനികചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പഴയ ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നായ “യാഥാർത്ഥ്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത ദാർശനികതയിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സാധാരണയായി രണ്ട് വ്യത്യസ്ത രീതികളിലാണ് സമീപിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഒരു സമീപനം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സ്ഥിരമായ സത്തകളുടെ (Being) ലോകമായി കണ്ടു. മറ്റൊരു സമീപനം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിന്റെ (Becoming) ലോകമായി കണ്ടു. പാർമെനിഡീസ് മാറ്റത്തെ മിഥ്യയായി കരുതിയപ്പോൾ ഹെരാക്ലിറ്റസ് മാറ്റത്തെയാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവമായി പ്രഖ്യാപിച്ചത്. പിന്നീട് ഹെഗൽ Becoming എന്ന ആശയത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കി. മാർക്സ് അതിനെ ഭൗതികലോകത്തിന്റെ സ്വയംചലനമായി പുനർനിർവചിച്ചു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പാരമ്പര്യത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇവിടെ Being-ഉം Becoming-ഉം തമ്മിലുള്ള വിരോധം തന്നെ പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ “സ്ഥിരമായ സത്ത” എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപമല്ല. നാം സ്ഥിരതയായി അനുഭവിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേകതരം ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്. ഒരു ആറ്റം സ്ഥിരമാണെന്ന് തോന്നുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഇലക്ട്രോണുകളുടെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളും വൈദ്യുതകാന്തിക പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും നിരന്തരം നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു ജീവകോശം സ്ഥിരമായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ജൈവരാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഓരോ സെക്കൻഡിലും നടക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യൻ സ്ഥിരമായ വ്യക്തിത്വമുള്ളവനാണെന്ന് തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ശരീരവും മസ്തിഷ്കവും മനസ്സും നിരന്തരം പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണ്. ഒരു സമൂഹം സ്ഥിരമാണെന്ന് തോന്നുന്നു. എന്നാൽ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളും സാംസ്കാരികമൂല്യങ്ങളും രാഷ്ട്രീയശക്തികളും വിവരപ്രവാഹങ്ങളും ഓരോ നിമിഷവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരത എന്നത് ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ചലനത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്.
ഇവിടെയാണ് സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തെത്തുന്നത്. സംയോജകശക്തി ഒരു ഘടനയെ സ്ഥിരമായി നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ സ്ഥിരത ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമല്ല. വിഘടനശക്തി അതിനുള്ളിൽ നിരന്തരം പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനമാണ് നാം “അസ്തിത്വം” എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് അസ്തിത്വം ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഗുണമല്ല; ഒരു പ്രക്രിയയുടെ അവസ്ഥയാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ Being എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ Becoming-ന്റെ ഒരു പ്രത്യേകരൂപം മാത്രമാണ്. സ്ഥിരത എന്നത് മന്ദഗതിയിലുള്ള പരിവർത്തനമാണ്. പരിവർത്തനം എന്നത് വേഗതയേറിയ സ്ഥിരതയാണ്. ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം വേർപിരിയുന്ന യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളല്ല.
ഈ തിരിച്ചറിവ് പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ഭാഷയെയും പുനർപരിശോധിക്കാൻ നമ്മെ നിർബന്ധിക്കുന്നു. സാധാരണയായി നാം “പ്രപഞ്ചം ഉണ്ട്” എന്നാണ് പറയുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കൂടുതൽ കൃത്യമായ പ്രസ്താവന ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: “പ്രപഞ്ചം ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.” ഈ രണ്ട് വാക്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ചെറുതായി തോന്നാമെങ്കിലും അതിന്റെ ദാർശനിക പ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. “ഉണ്ട്” എന്നത് നിശ്ചലതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. “ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു” എന്നത് നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാഷ രണ്ടാമത്തേതാണ്.
ഈ ആശയം മനുഷ്യന്റെ സ്വത്വബോധത്തിലും ആഴത്തിലുള്ള മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. നാം സാധാരണയായി “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യത്തിൽ തന്നെ ഒരു സ്ഥിരമായ “ഞാൻ” ഉണ്ടെന്ന അനുമാനം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: “ഞാൻ എങ്ങനെയാണ് നിരന്തരം ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്?” ഇവിടെ സ്വത്വം ഒരു നിശ്ചിത ഉത്തരമല്ല; നിരന്തരമായ പുനർസംഘടനയുടെ പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ അനുഭവവും, ഓരോ പഠനവും, ഓരോ ബന്ധവും, ഓരോ തീരുമാനവും മനുഷ്യന്റെ വിവരസംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിത്വം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല; പുനർനിർമിക്കപ്പെടുകയാണ്. ഈ പുനർനിർമാണം നിലച്ചാൽ ജീവിതവും നിലയ്ക്കും.
ഇതേ നിയമം അറിവിന്റെ വികാസത്തിനും ബാധകമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം ഒരിക്കലും അന്തിമസത്യമല്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ലഭ്യമായ തെളിവുകളുടെയും പരീക്ഷണങ്ങളുടെയും ഗണിതഘടനകളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഏറ്റവും മികച്ച സംഘടിതവിവരമാണ്. പുതിയ തെളിവുകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ അത് വികസിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധി ചുരുങ്ങുന്നു. ചിലപ്പോൾ പുതിയ തലത്തിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി മാറ്റമില്ലായ്മയിലല്ല; സ്വയംതിരുത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ശാസ്ത്രീയ ആത്മാവിനെ തന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു. പ്രപഞ്ചം സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രം ആ പുനർസംഘടനയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വയംപുനർസംഘടനയാണ്.
ഇവിടെയാണ് “സത്യം” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ നിർവചനം ആവശ്യമായി വരുന്നത്. സത്യം ഒരു നിശ്ചല ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല. അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പരിവർത്തനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന വിവരസംഘടനയുടെ നിലയാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘാടനതലത്തെ വിജയകരമായി വിശദീകരിക്കുന്നിടത്തോളം അത് സത്യമാണ്. യാഥാർത്ഥ്യം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ, സത്യത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപവും വികസിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ സത്യം ശാശ്വതമായ നിശ്ചലവസ്തുവല്ല; യാഥാർത്ഥ്യവുമായി നിരന്തരം സംവദിക്കുന്ന വിവരസംഘടനയാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ വിനയബോധത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തിമരഹസ്യം കണ്ടെത്തിയെന്ന അവകാശവാദം ഇവിടെ അർത്ഥശൂന്യമാകുന്നു. കാരണം പ്രപഞ്ചം തന്നെ അന്തിമമല്ലെങ്കിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും അന്തിമമാകാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ മൂല്യം കുറയുന്നില്ല. മറിച്ച് അത് വർദ്ധിക്കുന്നു. കാരണം ഓരോ പുതിയ അറിവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പുതിയ സംഘാടനതലമാണ്. അറിവിന്റെ ചരിത്രം പിശകുകളുടെ ചരിത്രമല്ല; സ്വയംപുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന സത്യത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ പ്രപഞ്ചദർശനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ദർശനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു യന്ത്രമല്ല. അത് ഒരു പുസ്തകവുമല്ല. അത് ഒരു മുൻകൂട്ടി എഴുതിയ നാടകവുമല്ല. അത് നിരന്തരം എഴുതപ്പെടുകയും മായ്ക്കപ്പെടുകയും വീണ്ടും എഴുതപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു അനന്തമായ സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ നക്ഷത്രവും ഒരു വാക്യമാണ്. ഓരോ ജീവിയും ഒരു പുതിയ ഖണ്ഡികയാണ്. ഓരോ ബോധവും ഒരു പുതിയ വ്യാഖ്യാനമാണ്. ഓരോ സമൂഹവും ഒരു പുതിയ സംഘാടനതലമാണ്. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് അന്തിമ അധ്യായമില്ല. കാരണം പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കലും പൂർത്തിയാകുന്നില്ല.
ഇവിടെയാണ് സമയത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത ധാരണ പൂർണ്ണമായി അലിഞ്ഞുപോകുന്നത്. നാം “ഭൂതകാലം കടന്നുപോയി” എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഭൂതം കടന്നുപോയിട്ടില്ല; അത് പുതിയ സംഘാടനരൂപങ്ങളിൽ ഉൾച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. നാം “ഭാവി വരാനിരിക്കുന്നു” എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭാവി എവിടെയോ കാത്തിരിക്കുന്നില്ല; ഇപ്പോഴത്തെ സംഘാടനത്തിനുള്ളിൽ സാധ്യതകളായി ഉദ്ഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. നാം “വർത്തമാനത്തിൽ ജീവിക്കണം” എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ വർത്തമാനം ഒരു ഒറ്റ നിമിഷമല്ല; ഭൂതകാലത്തിന്റെ സംഘടിതവിവരങ്ങളും ഭാവിയുടെ സാധ്യതാപ്രക്ഷേപണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സംശ്ലേഷണമാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സമയത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; സമയത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ദാർശനിക സ്ഥാനത്തേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നു. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭരണാധികാരിയല്ല. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഘടനയുമല്ല. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ മനുഷ്യബോധം മനസ്സിലാക്കാൻ നിർമ്മിച്ച ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവും ഏറ്റവും ശക്തവുമായ വിജ്ഞാനഘടനയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ അധ്യായത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രഖ്യാപനം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം:
പ്രപഞ്ചം സമയത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ ബോധം അനുഭവിക്കുമ്പോഴാണ് സമയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ ഘട്ടങ്ങളല്ല; സംയോജനം, സന്തുലനം, രൂപാന്തരം എന്നീ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയകളുടെ ബോധപരമായ ആത്മനിഷ്ഠ വ്യാഖ്യാനങ്ങളാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം സമയം അല്ല; അനന്തമായ ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കലാണ്.
ഈ പഠനത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമയസിദ്ധാന്തത്തെ ഒരു വിശാലമായ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിന്റെ ഭാഗമായി സംഗ്രഹിക്കേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്. ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്. സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണെന്ന പരമ്പരാഗത വിശ്വാസം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അനുഭവത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ സ്വാഭാവികമായ അനുഭവം എപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അന്തിമരൂപത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കണമെന്നില്ല. സൂര്യൻ ഭൂമിയെ ചുറ്റുന്നതായി തോന്നുന്നത് നമ്മുടെ അനുഭവമാണ്. എന്നാൽ ജ്യോതിശാസ്ത്രം ആ അനുഭവത്തെ അതിജീവിച്ചാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ കണ്ടെത്തിയത്. അതുപോലെതന്നെ ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും എന്ന രേഖീയ സമയാനുഭവം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വാഭാവികസംഘടനയാണ്. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ അനുഭവത്തെയും അതിജീവിക്കേണ്ടിവരും.
മനുഷ്യന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മസ്തിഷ്കവും ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ദീർഘമായ ചരിത്രത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ജൈവസംവിധാനങ്ങളാണ്. അവയുടെ പ്രധാനലക്ഷ്യം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരമസത്യം കണ്ടെത്തുക എന്നതായിരുന്നില്ല; ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ സാധ്യമാക്കുക എന്നതായിരുന്നു. അതിനാൽ ബോധം ലോകത്തെ പൂർണ്ണമായും വസ്തുനിഷ്ഠമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. ജീവന് ഉപകാരപ്രദമായ രീതിയിലാണ് അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നത്. സമയം ഈ ജൈവപരിണാമപരമായ പുനഃസംഘടനയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഫലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഓർമ്മയില്ലാതെ ഒരു ജീവിക്കും അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനമില്ലാതെ പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടാനും കഴിയില്ല. ഈ രണ്ട് കഴിവുകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിനാണ് ബോധം സമയഘടന വികസിപ്പിച്ചത്. അതിനാൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല; ജീവന്റെ ഭാഷയാണ്. പിന്നീട് മനുഷ്യൻ അതിനെ സംസ്കാരത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും ഭാഷയാക്കി വികസിപ്പിച്ചു.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ എപ്പിസ്റ്റമോളജി, അതായത് വിജ്ഞാനസിദ്ധാന്തം, അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ കണ്ണാടിയല്ല. അത് യാഥാർത്ഥ്യവുമായി നിരന്തരം സംവദിച്ചുകൊണ്ട് സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഈ സംവാദത്തിലൂടെയാണ് ശാസ്ത്രം വികസിക്കുന്നത്, സമൂഹം മാറുന്നത്, സംസ്കാരം രൂപപ്പെടുന്നത്, വ്യക്തിത്വം വളരുന്നത്. അതിനാൽ അറിവ് ഒരിക്കലും സമ്പൂർണ്ണമല്ല; അത് നിരന്തരമായി പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയയാണ്. ഈ നിലപാടിൽ സമയം അറിവിന്റെ വിഷയമാത്രമല്ല; അറിവിന്റെ സംഘടനാരീതിയുമാണ്.
ഇത് ദാർശനികമായി വളരെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഒരു വസ്തുവല്ലെങ്കിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും ഒരു വസ്തുവാകാൻ കഴിയില്ല. പ്രപഞ്ചം ഒരു പ്രക്രിയയാണെങ്കിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും ഒരു പ്രക്രിയയായിരിക്കണം. അതുകൊണ്ടാണ് ശാസ്ത്രം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്തത്. അതുകൊണ്ടാണ് ദാർശനികത ഒരിക്കലും അന്തിമനിഗമനത്തിലെത്താത്തത്. അതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യസംസ്കാരം നിരന്തരം സ്വയംപുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ സ്വയംപുനർസംഘടനയാണ് യഥാർത്ഥ ചരിത്രം. കലണ്ടറിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ വർഷങ്ങളുടെ പട്ടിക ചരിത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സംഘടനാപരമായ പരിണാമമാണ് ചരിത്രം.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രായം” എന്ന ആശയത്തിനുപോലും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം ഇന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരീക്ഷിക്കാവുന്ന ഘട്ടത്തിന്റെ പ്രായം ഏകദേശം 13.8 ബില്യൺ വർഷമാണെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു. ഈ കണക്കുകൂട്ടൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ വികാസഘട്ടത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യന്തം പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. എന്നാൽ അതിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ പ്രായമായി വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ സംഘടിതാവസ്ഥയുടെ ചരിത്രമാണ്. അതിനു മുമ്പും സംഘടനകൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം; അതിനുശേഷവും പുതിയ സംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കും. അതിനാൽ പ്രായം എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വഭാവമല്ല; ഒരു പ്രത്യേക സംഘാടനഘട്ടത്തിന്റെ അളവുകോലാണ്.
ഇതേ തത്വം മനുഷ്യജീവിതത്തിനും ബാധകമാണ്. ഒരു മനുഷ്യന്റെ പ്രായം എഴുപത് വർഷമെന്നോ എൺപത് വർഷമെന്നോ പറയുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ നാം അളക്കുന്നത് ആ വ്യക്തിയുടെ ജൈവസംഘടന ഭൂമിയുടെ ഭ്രമണചക്രങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്തുള്ള ദൈർഘ്യമാണ്. എന്നാൽ ആ വ്യക്തിയുടെ ശരീരത്തിലെ പദാർത്ഥം അതിനേക്കാൾ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ പഴക്കമുള്ളതാണ്. ശരീരത്തിലെ കാർബൺ ആറ്റങ്ങൾ മരിച്ചുപോയ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. ശരീരത്തിലെ ഹൈഡ്രജൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ടതാണ്. വ്യക്തിയുടെ ഭാഷ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള സാംസ്കാരികപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. വ്യക്തിയുടെ ബോധം കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്. അപ്പോൾ ആ വ്യക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ “പ്രായം” എന്താണ്? ഈ ചോദ്യം തന്നെ കാണിച്ചുതരുന്നത് സമയത്തിന്റെ രേഖീയസങ്കൽപ്പം എത്ര പരിമിതമാണെന്നാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഓരോ മനുഷ്യനും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സംശ്ലേഷണമാണ്. ഓരോ കോശത്തിലും പരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രമുണ്ട്. ഓരോ ചിന്തയിലും സംസ്കാരത്തിന്റെ ചരിത്രമുണ്ട്. ഓരോ വാക്കിലും ഭാഷയുടെ ചരിത്രമുണ്ട്. ഓരോ ശാസ്ത്രീയ ആശയത്തിലും മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അന്വേഷണത്തിന്റെ ചരിത്രമുണ്ട്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ സമയത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗത്ത് ജീവിക്കുന്ന ജീവിയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ വിവരപരിണാമം താൽക്കാലികമായി സംഘടിതരൂപം പ്രാപിച്ച ഒരു കേന്ദ്രമാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതദർശനത്തിലും വലിയ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സമയം പരിമിതമാണെന്ന ഭയം മനുഷ്യനെ പലപ്പോഴും അധീരനാക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പശ്ചാത്താപവും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയും മനുഷ്യന്റെ മാനസികജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിവ ബോധത്തിന്റെ സംഘടനാരീതികളാണെന്നും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയല്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തോടുള്ള സമീപനം മാറുന്നു. ഭൂതത്തെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; കാരണം അത് ഇന്നത്തെ സംഘടനയിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭാവിയെ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല; കാരണം അത് ഇപ്പോഴത്തെ സാധ്യതകളിൽ തന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. വർത്തമാനത്തെ പിടിച്ചുനിർത്താൻ ശ്രമിക്കേണ്ടതുമില്ല; കാരണം അത് നിരന്തരം പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.
ഇതിന്റെ അർത്ഥം മനുഷ്യൻ സമയത്തെ അവഗണിക്കണം എന്നല്ല. ദൈനംദിനജീവിതത്തിലും ശാസ്ത്രത്തിലും സാമൂഹികസംഘടനയിലും സമയം അനിവാര്യമായ ഒരു ഉപകരണമാണ്. എന്നാൽ ഉപകരണത്തെ യാഥാർത്ഥ്യമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കരുത്. ഭൂപടം പ്രദേശമല്ല. ഭാഷ യാഥാർത്ഥ്യമല്ല. ഗണിതം പ്രകൃതിയല്ല. അതുപോലെ സമയം പ്രപഞ്ചമല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യബോധം നിർമ്മിച്ച ഏറ്റവും ശക്തമായ ആശയപരമായ ഭൂപടമാണ് സമയം. ഈ ഭൂപടം അത്യന്തം പ്രയോജനകരമാണ്; എന്നാൽ അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പകരക്കാരനല്ല.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമനിഗമനം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം നിശ്ചലമായ അസ്തിത്വമല്ല; നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനമാണ്. ഈ സ്വയംപരിവർത്തനം സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനത്തിലൂടെയാണ് മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് പദാർത്ഥത്തിന്റെ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവയിൽ നിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ജീവനിൽ നിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ബോധത്തിൽ നിന്ന് സമയം, ചരിത്രം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം എന്നീ ആശയപരമായ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യകാരണമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തിലെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും പ്രപഞ്ചത്തിലെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ വിഭാഗങ്ങളല്ല; ബോധം നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തെ ക്രമീകരിക്കാൻ നിർമ്മിച്ച ആത്മനിഷ്ഠമായ വിവരസംഘടനകളാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവിലൂടെ മനുഷ്യൻ സമയത്തിന്റെ തടവുകാരനിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ അസ്തിത്വമായി ഉയരുന്നു. അപ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം സമയത്തോട് മത്സരിക്കുകയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനയിൽ സൃഷ്ടിപരമായി പങ്കുചേരുക എന്നതാകുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ നാം സമയത്തിലൂടെ ജീവിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കലിന്റെ (Becoming) ഭാഗമായിട്ടാണ് ജീവിക്കുന്നത്. സമയമെന്നത് ആ അനന്തമായ ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കലിന് മനുഷ്യബോധം നൽകിയിരിക്കുന്ന ഒരു പേരുമാത്രമാണ്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമയദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും സമഗ്രവും ആഴമേറിയതുമായ ദാർശനിക നിഗമനം.
ഈ പഠനത്തിലുടനീളം നടത്തിയ വിശകലനത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തെയും സമയത്തെയും കുറിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്ന ദാർശനിക നിലപാടിനെ ഏതാനും അടിസ്ഥാന പ്രമാണങ്ങളായി സംഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഈ പ്രമാണങ്ങൾ വെറും നിഗമനങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ്, വിവരസിദ്ധാന്തം, ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദം എന്നിവയുടെ സമന്വയത്തിൽ നിന്ന് രൂപംകൊള്ളുന്ന ഒരു പുതിയ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിന്റെ അടിത്തറകളാണ്.
ഈ ദർശനത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, പ്രപഞ്ചം ഒരു വസ്തുവല്ല, ഒരു പ്രക്രിയയാണ് എന്നതാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ലോകത്തെ വസ്തുക്കളുടെ സമാഹാരമായി അനുഭവിക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, മലകൾ, മരങ്ങൾ, ജീവികൾ, മനുഷ്യർ—ഇവയെല്ലാം സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്ന വസ്തുക്കളാണെന്ന് തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ശാസ്ത്രം കാണിച്ചുതരുന്നത് ഇവയൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിശ്ചലമല്ല എന്നാണ്. ഓരോ ഘടനയും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ നിരന്തരം നടക്കുന്ന ഭൗതിക, രാസ, ജൈവ, വിവരപരമായ പ്രക്രിയകളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകം വസ്തുവല്ല; സംഘടിതപരിവർത്തനമാണ്.
രണ്ടാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, സ്ഥിരത എന്നത് ചലനത്തിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; സംഘടിത ചലനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേകാവസ്ഥയാണ് എന്നതാണ്. ഒരു പർവതം നിശ്ചലമാണെന്ന് തോന്നുന്നത് അതിന്റെ രൂപാന്തരത്തിന്റെ വേഗത മനുഷ്യന്റെ അനുഭവപരിധിക്കപ്പുറമായതുകൊണ്ടാണ്. ഒരു ആറ്റം സ്ഥിരമാണെന്ന് തോന്നുന്നത് അതിലെ ക്വാണ്ടം പ്രക്രിയകളെ നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് നേരിട്ട് അനുഭവിക്കാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ടാണ്. ഒരു വ്യക്തിത്വം സ്ഥിരമാണെന്ന് തോന്നുന്നത് വിവരത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ പുനഃസംഘടനയെ മസ്തിഷ്കം ഒരു സംഘടിത ഐക്യമായി അനുഭവിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മാറ്റത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്.
മൂന്നാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടനകളും സംയോജകശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. സംയോജകശക്തി സംഘടിക്കുകയും നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഘടനശക്തി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവ പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല; ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരപൂരക ധ്രുവങ്ങളാണ്. സംയോജനം മാത്രമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമായേനെ. വിഘടനം മാത്രമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ സംഘടിതഘടനകൾ ഒരിക്കലും രൂപപ്പെടുമായിരുന്നില്ല. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനനിയമം.
നാലാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാനമല്ല; സംഘടിതപരിവർത്തനത്തെ ബോധം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന രീതിയാണ് എന്നതാണ്. ഘടികാരങ്ങൾ സമയം അളക്കുന്നില്ല; ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭൗതികപ്രക്രിയകളുടെ നിരക്കുകളെയാണ് അളക്കുന്നത്. കലണ്ടറുകൾ സമയം സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല; ജ്യോതിശാസ്ത്രപരമായ ചക്രങ്ങളെ സാമൂഹികസംഘടനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ന്യൂറോസയൻസ് കാണിച്ചുതരുന്നത് വർത്തമാനാനുഭവം പോലും മസ്തിഷ്കം നിർമ്മിച്ച ഒരു വിവരസംശ്ലേഷണമാണെന്നാണ്. ഈ എല്ലാ തെളിവുകളും ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ സമയം ഒരു സ്വതന്ത്ര പ്രപഞ്ചസത്തയല്ലെന്ന് വ്യക്തമാണ്. അത് ജീവനും ബോധവും വികസിച്ചപ്പോൾ ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ഉയർന്ന വിവരസംഘടനയാണ്.
അഞ്ചാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിവ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ കാലഘട്ടങ്ങളല്ല; ബോധത്തിന്റെ ആത്മനിഷ്ഠമായ വിവരസംഘടനകളാണ് എന്നതാണ്. ഭൂതം എന്നത് സംയോജകശക്തി സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയ വിവരങ്ങളുടെ പുനർനിർമാണമാണ്. ഭാവി വിഘടനശക്തി തുറന്നിടുന്ന സാധ്യതകളുടെ ബോധപരമായ പ്രക്ഷേപണമാണ്. വർത്തമാനം ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ ചലനാത്മക സംശ്ലേഷണമാണ്. ഈ മൂന്നും ചേർന്നാണ് സമയാനുഭവം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം ഭൂതത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; ബോധമാണ് നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തെ ഈ മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങളായി ക്രമീകരിക്കുന്നത്.
ആറാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, പ്രപഞ്ചത്തിൽ സമ്പൂർണ്ണമായ ആരംഭമോ സമ്പൂർണ്ണമായ അവസാനമോ ഇല്ല; സംഘടനാപരമായ ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങൾ മാത്രമേയുള്ളൂ എന്നതാണ്. ബിഗ് ബാങ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണസൃഷ്ടിയല്ല; ഒരു മഹത്തായ ഘട്ടപരിവർത്തനമാണ്. മരണം ഇല്ലായ്മയല്ല; സംഘടനയുടെ രൂപാന്തരമാണ്. ചരിത്രം പഴയതിന്റെ അന്ത്യം അല്ല; വിവരത്തിന്റെ പുതിയ സംഘടനയാണ്. ഓരോ അവസാനവും മറ്റൊരു ആരംഭത്തിന്റെ സാഹചര്യമാണ്. ഓരോ ആരംഭവും മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സംഘടനകളുടെ പുനഃസംഘടനയാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും നശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നില്ല; നിരന്തരം സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു.
ഏഴാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തിലെ ഒരു ഉദ്ഭവഘട്ടമാണ് എന്നതാണ്. പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിച്ചു. ജീവനിൽ നിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിച്ചു. ബോധത്തിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും സംസ്കാരവും ഉദ്ഭവിച്ചു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ പുറത്തുനിന്ന് നിരീക്ഷിക്കുന്നില്ല. പ്രപഞ്ചം മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ സ്വന്തം ഘടനയെക്കുറിച്ച് സ്വയം ചിന്തിക്കുകയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്.
എട്ടാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, അറിവ് നിശ്ചലമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പരിവർത്തനവുമായി സംവദിക്കുന്ന വിവരസംഘടനയാണ് എന്നതാണ്. അതിനാൽ യാതൊരു ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തവും അന്തിമമല്ല. യാതൊരു ദാർശനികസംവിധാനവും പൂർണ്ണമല്ല. സത്യം ഒരു ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല; നിരന്തരമായ സ്വയംപുനഃസംഘടനയാണ്. ഈ നിലപാട് ശാസ്ത്രത്തെ ആപേക്ഷികതയിലേക്ക് തള്ളിവിടുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. കാരണം പ്രപഞ്ചം തന്നെ അന്തിമമല്ലെങ്കിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും അന്തിമമാകാൻ കഴിയില്ല.
ഈ എല്ലാ പ്രമാണങ്ങളെയും ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന പ്രപഞ്ചദർശനം വ്യക്തമായി രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ ദർശനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു ഘടികാരമല്ല. അത് ഒരു യന്ത്രമല്ല. അത് ഒരു രേഖീയചരിത്രവുമല്ല. അത് ഒരു മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട പദ്ധതിയുമല്ല. പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയംപുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയംഅതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു അനന്തപ്രക്രിയയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ സംഘടനയും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ ഉദ്ഭവഗുണവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും കൂടുതൽ സമ്പന്നവുമാക്കുന്നു.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യജമാനനല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ ബോധം മനസ്സിലാക്കാൻ നിർമ്മിച്ച ഒരു ആശയപരമായ ഭൂപടമാണ്. ഈ ഭൂപടം അത്യന്തം പ്രയോജനകരമാണ്. ശാസ്ത്രത്തിനും സമൂഹത്തിനും വ്യക്തിജീവിതത്തിനും അത് അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ ഭൂപടത്തെ പ്രദേശമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കരുത്. സമയം യാഥാർത്ഥ്യമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഈ അധ്യായത്തിന്റെ അന്തിമപ്രഖ്യാപനം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: പ്രപഞ്ചം സമയത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ്. ഈ അനന്തമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ സംഘടിതമായി അനുഭവിക്കാനും ഓർമ്മിക്കാനും പ്രവചിക്കാനും അർത്ഥവത്താക്കാനും മനുഷ്യബോധം നിർമ്മിച്ച ഉദ്ഭവപരമായ വിജ്ഞാനഘടനയാണ് സമയം. ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും പ്രപഞ്ചത്തിലെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ കാലഘട്ടങ്ങളല്ല; സംയോജനം, സന്തുലനം, രൂപാന്തരം എന്നീ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയകളുടെ ആത്മനിഷ്ഠമായ ബോധസംഘടനകളാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം സമയം അല്ല; അനന്തമായ സ്വയംസംഘടനയും നിരന്തരമായ ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കലുമാണ് (Infinite Self-Organizing Becoming).
ഈ തിരിച്ചറിവാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമയദർശനത്തിന്റെ സാരാംശം. ഇത് സമയത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല; അതിനെ അതിന്റെ ശരിയായ അസ്തിത്വപരമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം പ്രപഞ്ചത്തെ നിശ്ചലവസ്തുക്കളുടെ സമാഹാരമായി കാണുന്ന പരമ്പരാഗത സമീപനത്തിൽ നിന്ന്, അനന്തമായ സ്വയംസംഘടനയുടെയും സ്വയംപരിവർത്തനത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക ലോകവീക്ഷണത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സമയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ സിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല അവതരിപ്പിക്കുന്നത്; യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ഭാഷ തന്നെയാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്.
Source: പ്രപഞ്ചം ഒരു അനന്തപ്രക്രിയ- ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആത്മനിഷ്ഠ നിർമാണങ്ങൾ- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സമയത്തിന്റെ പുനർനിർവചനം
titsay
pixelskylines
tangentwithtanner
dailybridgerton
jimmyeatworldofficial
ellievsbear
